Xuất khẩu thủy sản chững lại, đối mặt nhiều rủi ro khó lường

Tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản trong 6 tháng đầu năm đạt 5,2 tỷ USD, tăng gần 19% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, thị trường Hoa Kỳ – một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất – đạt gần 891 triệu USD. Tuy nhiên, áp lực từ các biện pháp thuế khiến nhiều doanh nghiệp bắt đầu hạn chế xuất hàng sang thị trường này, nhằm tránh rủi ro từ các mức thuế bất lợi.

Ngược lại, thị trường châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và ASEAN tiếp tục giữ nhịp tăng trưởng tích cực với mức tăng từ 15% đến gần 28%. Trong khi đó, khu vực EU cho thấy dấu hiệu chững lại, giảm nhẹ 1%. Xuất khẩu sang Trung Đông chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi bất ổn chính trị, giảm mạnh 16%, đặc biệt thị trường Israel – nơi tiêu thụ nhiều cá ngừ đóng hộp – đã sụt giảm hơn 50%.

Về sản phẩm, cá ngừ đang chịu sức ép lớn nhất khi xuất khẩu trong tháng 6 giảm tới 31% do vướng hàng rào thuế quan từ Mỹ. Tính chung 6 tháng, xuất khẩu cá ngừ giảm gần 2%. Các mặt hàng chủ lực khác như tôm và cá tra tuy vẫn tăng nhưng đang chậm lại rõ rệt. Tôm đạt kim ngạch 2,07 tỷ USD, tăng 26%; cá tra đạt 1 tỷ USD, tăng 10%.

Phó Tổng thư ký VASEP Lê Hằng nhận định, nửa cuối năm 2025 sẽ là thời điểm then chốt đối với ngành tôm và cá tra, trong bối cảnh các chính sách thuế của Hoa Kỳ có thể làm thay đổi toàn bộ cục diện. Với rủi ro "thuế chồng thuế" bao gồm cả thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp và thuế đối ứng, ngành tôm đang trong trạng thái "căng dây". Trong khi đó, ngành cá tra kỳ vọng được "giải tỏa" sau kết quả tích cực từ đợt rà soát thuế chống bán phá giá (POR20), khi 7 doanh nghiệp Việt Nam được áp thuế 0%.

Dù vậy, ngành vẫn đứng trước hai kịch bản rất khác nhau. Nếu Mỹ áp thuế đối ứng 10% sau ngày 9/7, xuất khẩu thủy sản năm 2025 có thể dừng ở mức 9,5 tỷ USD – thấp hơn 500 triệu USD so với dự báo trước đó. Nếu thuế đối ứng tăng lên mức cao (trên 10%, thậm chí 46%), kim ngạch có thể tụt xuống mức 9 tỷ USD hoặc thấp hơn.

Trong tình huống xấu, Việt Nam sẽ phải cạnh tranh gay gắt với các đối thủ có mức thuế ưu đãi hơn như Thái Lan, Ấn Độ, Ecuador, Indonesia. Khi đó, cơ hội có thể dịch chuyển về các thị trường ít biến động hơn như Nhật Bản, EU và ASEAN, tuy nhiên mức độ bù đắp là hạn chế, nhất là trong bối cảnh tiêu dùng toàn cầu chưa phục hồi hoàn toàn.

Ngoài ra, một yếu tố khó đoán khác là bất ổn chính trị tại Trung Đông – khu vực được coi là điểm sáng trong chiến lược đa dạng hóa thị trường thủy sản Việt Nam. Căng thẳng leo thang giữa Israel và Iran đang gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu, khiến kim ngạch toàn khu vực giảm 12% trong 5 tháng đầu năm.

Đặc biệt, khu vực Trung Đông – nơi cá ngừ đóng hộp và cá tra chiếm đến 70% giá trị xuất khẩu – đang đối mặt với tình trạng giao hàng chậm, cước vận tải và bảo hiểm tăng mạnh, thủ tục hải quan kéo dài, giá nguyên liệu đầu vào leo thang. Những biến động này khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ khó xoay sở đơn hàng dài hạn.

Chuyên gia thị trường Kim Thu cho rằng, dù thách thức rất lớn, nhưng đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp cơ cấu lại thị trường, tăng đầu tư vào chứng nhận Halal – yếu tố then chốt khi tiếp cận các quốc gia Hồi giáo. Sản phẩm chế biến sâu như tôm bóc nõn, cá tra cắt khúc, cá ngừ đóng hộp đạt chuẩn Halal quốc tế sẽ có ưu thế lớn.

Thay vì chỉ tập trung vào các thị trường lớn như Israel hay UAE, doanh nghiệp Việt có thể mở rộng sang các điểm đến mới như Jordan, Pakistan, Libya… đồng thời tăng cường hiện diện tại các thị trường có hiệp định thương mại tự do như EU, Nhật Bản, ASEAN.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò hỗ trợ của cơ quan quản lý trong giai đoạn này: từ tiếp cận vốn ưu đãi, cập nhật chính sách thị trường đến xúc tiến thương mại sang các thị trường thay thế, giúp doanh nghiệp ứng phó kịp thời với các biến động toàn cầu đang ngày càng khó lường.

Tiến Minh (T/h)