Xuất khẩu gạo chuyển dịch từ "số lượng" sang "chất lượng" để giữ vững giá trị tỷ USD

Trong 3 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu gạo của Việt Nam đã ghi nhận sự tương phản rõ rệt. Theo đó, tổng khối lượng đạt 2,3 triệu tấn (tăng nhẹ 0,2%), nhưng kim ngạch chỉ đạt 1,11 tỷ USD (giảm 7,8% so với cùng kỳ). Giá xuất khẩu bình quân giảm 8%, rơi xuống mức khoảng 480,1 USD/tấn.

Theo các chuyên gia, ngành lúa gạo đang gặp phải những "gió ngược" mạnh mẽ từ cả nội tại lẫn quốc tế. Ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công thương Vĩnh Long nhận định, chi phí logistics đã tăng khoảng 30%, kết hợp với vật tư nông nghiệp tăng 15-20%, gây áp lực lớn lên toàn chuỗi sản xuất.

Tương tự, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cảnh báo sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ lớn như Ấn Độ, Thái Lan và Pakistan trong khi rào cản kỹ thuật từ các nước nhập khẩu ngày càng khắt khe.

TS Trần Hữu Hiệp, chuyên gia kinh tế ĐBSCL phân tích rằng việc sản xuất manh mún, phụ thuộc quá nhiều vào thương lái là điểm yếu cố hữu. Việt Nam xuất khẩu hàng triệu tấn gạo nhưng phần lớn vẫn là gạo nguyên liệu, khiến giá trị bị "định giá thấp" trên thị trường quốc tế.

Nhiều chuyên gia nhận định, thị trường lúa gạo 2026 vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro và thách thức mà các doanh nghiệp xuất khẩu và nhà quản lý không thể lơ là. Trong đó, chi phí logistics và cạnh tranh chuỗi cung ứng là những thách thức trước mắt.

Để giữ vững đà tăng trưởng và vị thế trong năm 2026 và các năm tiếp theo, ngành lúa gạo cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Thứ nhất, tiếp tục đầu tư nghiên cứu các giống lúa mới không chỉ ngon, năng suất cao mà phải có khả năng chống chịu mặn, phèn và sâu bệnh. Cần xây dựng một hệ sinh thái giống lúa bản quyền mạnh mẽ.

Thứ hai, liên kết chuỗi cần chặt chẽ bằng việc chấm dứt tình trạng "mua đứt bán đoạn", doanh nghiệp cần ký kết hợp đồng bao tiêu dài hạn với nông dân và hợp tác xã. Cung cấp vật tư nông nghiệp đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật chuẩn quốc tế và cam kết thu mua với giá ổn định.

Thay vì mục tiêu vượt mốc 8 triệu tấn như các năm trước, ngành nông nghiệp năm 2026 chủ động điều chỉnh sản lượng ổn định ở mức 7 - 7,5 triệu tấn, nhưng đặt mục tiêu giá trị cao từ 4,5 đến 5 tỷ USD.

Philippines vẫn là đối tác lớn nhất (chiếm hơn 50% thị phần), nhưng đang đòi hỏi khắt khe hơn về độ đồng đều sản phẩm. Đáng chú ý, thị trường Trung Quốc đã thay đổi hoàn toàn khi yêu cầu kiểm dịch nghiêm ngặt và truy xuất nguồn gốc rõ ràng, chuyển hướng sang các dòng gạo cao cấp như ST21, ST25 phục vụ tầng lớp trung lưu.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến khẳng định ngành đang đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp là trọng tâm để tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị, hướng tới chứng nhận "gạo Việt xanh" để nâng cao uy tín quốc tế.

Để hạt gạo Việt đi đường dài, cần một chiến lược đồng bộ từ việc chọn giống chịu mặn, phèn đến xây dựng thương hiệu quốc gia và chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng "thuận thiên". Chỉ khi tháo gỡ được những nút thắt này, người nông dân mới có thể sống tốt và bền vững trên chính cánh đồng của mình.

Tuấn Kiệt