Xác định công nghệ chiến lược xuất phát từ bài toán lớn của quốc gia, ngành, địa phương

Thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Thông báo kết luận số 22-TB/CQTTBCĐ ngày 20/3/2026, Bộ KH&CN đang chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương rà soát, đề xuất sửa đổi, bổ sung danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược trên cơ sở Quyết định số 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Việc hoàn thiện danh mục được thực hiện theo hướng bám sát tiêu chí của Luật Công nghệ cao, đồng thời quán triệt yêu cầu: Công nghệ chiến lược phải xuất phát từ nhu cầu phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế; gắn với lợi thế trong nước; có khả năng hình thành sản phẩm, thị trường và chuỗi giá trị.

Tập trung bóc tách từ các khâu giá trị

Thay vì xác định công nghệ chiến lược theo cách liệt kê dàn trải, Bộ KH&CN xây dựng cách tiếp cận mới: Xuất phát từ những bài toán lớn của quốc gia, ngành, địa phương, xác định khâu giá trị tạo tác động lớn nhất, từ đó bóc tách sản phẩm công nghệ chiến lược và công nghệ lõi cần ưu tiên đầu tư.

Cách tiếp cận này không chỉ dừng ở việc nhận diện các nhóm công nghệ mới nổi mà phải lựa chọn đúng những công nghệ, sản phẩm công nghệ có khả năng tạo tác động thực chất, đo lường được đối với tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Theo ông Hoàng Anh Tú, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ, yêu cầu của Trung ương hiện nay là rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh cả nước đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số. Việc xác định công nghệ chiến lược không thể làm theo tư duy dàn hàng ngang, mà phải bắt đầu từ các bài toán lớn của quốc gia, ngành, lĩnh vực và địa phương.

"Bài toán lớn" được hiểu là những vấn đề quan trọng, cấp bách, nếu giải quyết được sẽ tạo ra tác động rõ ràng, có thể đo lường đối với tăng trưởng. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý sẽ xác định các chỉ tiêu tác động cụ thể để lượng hóa hiệu quả thực chất mà công nghệ có thể tạo ra đối với nền kinh tế.

Cách tiếp cận này cho thấy tư duy lựa chọn công nghệ chiến lược đang dịch chuyển từ hướng tiếp cận theo danh mục sang hướng tiếp cận theo mục tiêu phát triển. Nói cách khác, công nghệ chiến lược không chỉ là công nghệ tiên tiến, mà phải là công nghệ giúp giải quyết những nút thắt lớn của nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Một điểm nhấn trong cách tiếp cận mới là phân tích "khâu giá trị" trong chuỗi sản xuất, kinh doanh để tìm ra mắt xích tạo ra giá trị gia tăng lớn nhất. Từ các khâu giá trị này, cơ quan quản lý sẽ bóc tách sản phẩm công nghệ chiến lược và tiếp tục truy ngược để xác định công nghệ chiến lược, công nghệ lõi cần ưu tiên đầu tư, phát triển.

Cách tiếp cận được xây dựng trên một số nguyên tắc cốt lõi:

Thứ nhất, xuất phát từ "bài toán lớn" - những vấn đề quan trọng, cấp bách của quốc gia, ngành hoặc lĩnh vực. Đây là các bài toán nếu được giải quyết sẽ tạo ra tác động rõ ràng, có thể đo lường đối với tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Thứ hai, phải xác định được các chỉ tiêu tác động cụ thể nhằm đo lường mức độ cải thiện khi bài toán được giải quyết. Việc lượng hóa này giúp nhìn rõ hiệu quả thực chất của công nghệ.

Thứ ba, tập trung vào "khâu giá trị" - tức những mắt xích trong chuỗi giá trị có khả năng tạo ra tác động lớn nhất. Từ đó, tiến hành bóc tách để xác định các công nghệ lõi và sản phẩm công nghệ chiến lược cần ưu tiên.

Thứ tư, sản phẩm công nghệ chiến lược phải là những sản phẩm tác động trực tiếp đến các khâu giá trị này, đồng thời đáp ứng tiêu chí xác định theo Luật Công nghệ cao số 133/2025/QH15.

Thứ năm, từ các sản phẩm đã xác định, tiếp tục truy ngược để nhận diện các công nghệ chiến lược - tức công nghệ cốt lõi tạo ra sản phẩm - và đảm bảo phù hợp với các tiêu chí pháp lý liên quan.

Cách làm này cho phép lựa chọn công nghệ sát với nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế hơn. Thay vì phát triển công nghệ theo hướng chung chung, cơ quan quản lý sẽ tập trung vào các công nghệ tác động trực tiếp đến những công đoạn then chốt trong chuỗi giá trị, nơi hiệu quả đầu tư có thể được chuyển hóa nhanh hơn thành năng suất, chất lượng và tăng trưởng.

Lấy ví dụ trong các lĩnh vực có tỷ trọng lớn trong GDP như nông, lâm, thủy sản hay da giày, cơ quan quản lý sẽ rà soát từng ngành để xác định các bài toán cụ thể.

Với ngành da giày, chẳng hạn, chuỗi giá trị bao gồm các khâu nguyên liệu, cắt, may, hoàn thiện, gò, gắn. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp và cơ quan quản lý phải xác định rõ khâu nào Việt Nam có thể tham gia sâu, khâu nào có thể làm chủ trong ngắn hạn, khâu nào vẫn do doanh nghiệp quốc tế nắm giữ để có lộ trình nghiên cứu, tiếp cận và từng bước làm chủ.

Làm chủ công nghệ chiến lược phải có lộ trình

Phát triển và làm chủ công nghệ là quá trình lâu dài, không thể đạt được trong thời gian ngắn. Công nghệ chiến lược càng đòi hỏi đầu tư bài bản, liên tục và có lộ trình, vấn đề cốt lõi là phải xác định đúng công nghệ nào có thể làm chủ sớm để tạo tác động ngay đến kinh tế - xã hội, công nghệ nào là công nghệ nền tảng cần đầu tư dài hạn với tầm nhìn chiến lược.

Việc phân nhóm công nghệ theo mức độ làm chủ và khả năng tạo tác động vì thế được xem là định hướng quan trọng. 

Nhóm thứ nhất là các công nghệ có thể làm chủ trong ngắn hạn, gắn với hiệu quả trực tiếp, nhanh hơn về năng suất, chất lượng, chi phí và năng lực cạnh tranh. 

Nhóm thứ hai là các công nghệ nền tảng, công nghệ lõi cần thời gian nghiên cứu, giải mã, tích lũy năng lực và đầu tư dài hạn để từng bước làm chủ.

Văn Nam