Chủ động ứng phó 'làn sóng' phòng vệ thương mại trên toàn cầu, bảo vệ hàng xuất khẩu

Trong bối cảnh môi trường thương mại toàn cầu ngày càng biến động và phức tạp, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đang đối mặt với một "làn sóng" điều tra phòng vệ thương mại gia tăng, với số lượng và độ phức tạp ngày càng cao.

Trước thách thức này, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đã tích cực triển khai hệ thống cảnh báo sớm cùng hàng loạt giải pháp đồng bộ, từ hỗ trợ doanh nghiệp đến đấu tranh pháp lý quốc tế, nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của xuất khẩu Việt Nam và duy trì vị thế cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Gia tăng "làn sóng" điều tra phòng vệ thương mại

Tình hình phòng vệ thương mại (PVTM) đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đang diễn biến ngày càng phức tạp và khó lường. Trong 5 tháng đầu năm 2025, Việt Nam đã phải đối mặt với 9 vụ điều tra PVTM mới, bao gồm 7 vụ chống bán phá giá và 2 vụ tự vệ, đến từ 8 thị trường khác nhau. 

Nếu tính cả 6 tháng đầu năm 2025, con số này là 14 vụ việc mới khởi xướng từ 9 thị trường, tăng 1 vụ so với cùng kỳ năm 2024. Hoa Kỳ vẫn là quốc gia điều tra nhiều nhất với 6 vụ việc, chiếm gần 43% tổng số vụ trong 6 tháng đầu năm 2025.

Ngoài các vụ việc mới, cơ quan chức năng Việt Nam còn đang xử lý 33 vụ việc kéo dài từ năm 2024 và nhiều vụ rà soát thuế liên quan. Tổng cộng, Chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam đang phải xử lý hơn 100 vụ việc từ những năm trước đó.

Đáng chú ý, một số biện pháp đã được áp dụng hơn 20 năm, điển hình là lệnh áp thuế chống bán phá giá của Hoa Kỳ với cá tra-basa và tôm nước ấm vẫn được rà soát hàng năm.

Các mặt hàng bị điều tra ngày càng đa dạng, không chỉ giới hạn ở các sản phẩm truyền thống như thép, xi măng, sợi mà còn bao gồm cả những mặt hàng mới như giấy gợn sóng, vỏ viên nhộng cứng, sơ mi rơ moóc, nhựa PET, pin mặt trời, khay đúc bằng sợi, đĩa giấy, dây đai thép, tôn kẽm.

Phạm vi này trải rộng từ các sản phẩm có kim ngạch xuất khẩu lớn (ví dụ: pin mặt trời 4,2 tỷ USD, tôm 800 triệu USD) đến các mặt hàng có kim ngạch thấp hơn. 

Các thị trường từng ít áp dụng PVTM với Việt Nam như Nam Phi, Ai Cập, Brazil nay đã tăng cường điều tra. Các vụ điều tra trở nên phức tạp hơn về mặt kỹ thuật. Nhiều quốc gia đưa ra các nội dung điều tra mới chưa từng có tiền lệ, như Canada đưa yếu tố "kinh tế phi thị trường" vào điều tra hoặc lần đầu tiên điều tra chống lẩn tránh.

Mexico và Brazil sử dụng giá trị thay thế từ nước thứ ba để tính biên độ phá giá, dẫn đến mức thuế cao không phản ánh đúng thực trạng. Hoa Kỳ cũng đã điều tra trợ cấp xuyên quốc gia với pin mặt trời và vỏ viên nhộng.

Cục Phòng vệ thương mại vận hành hệ thống cảnh báo sớm

Trước những thách thức trên, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đã và đang triển khai hàng loạt biện pháp đồng bộ để hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó và bảo vệ quyền lợi chính đáng của xuất khẩu Việt Nam.

Theo đó, Cục đã vận hành hệ thống cảnh báo sớm. Đây là một công cụ chiến lược được Cục chính thức đưa vào vận hành nhằm giám sát chặt chẽ hoạt động thương mại và dấu hiệu điều tra từ các thị trường xuất khẩu lớn.

Hệ thống thu thập và phân tích dữ liệu từ nhiều nguồn, bao gồm dữ liệu xuất khẩu và thông tin từ hơn 60 Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài, qua đó phát hiện sớm các dấu hiệu xung đột thương mại hoặc nguy cơ bị áp dụng biện pháp phòng vệ như chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ.

Hiện tại, hệ thống này đang theo dõi hàng trăm mặt hàng xuất khẩu sang các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ, EU, Canada, Ấn Độ, Australia và một số quốc gia Đông Nam Á. Khoảng 300 mặt hàng có nguy cơ cao đã được xác định và đưa vào danh sách cảnh báo.

Ngoài ra, Cục Phòng vệ thương mại tăng cường cảnh báo sớm các mặt hàng có nguy cơ bị điều tra, chống lẩn tránh để các cơ quan chức năng, hiệp hội, doanh nghiệp phối hợp theo dõi và nâng cao nhận thức.

Tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo chuyên sâu theo từng ngành hàng và địa phương để nâng cao hiệu quả ứng phó. Cập nhật thường xuyên danh sách mặt hàng có nguy cơ bị điều tra để doanh nghiệp kịp thời điều chỉnh chiến lược sản xuất, xuất khẩu, hạn chế rủi ro.

Chủ trì, phối hợp với các cơ quan chức năng, hiệp hội, ngành hàng để hướng dẫn doanh nghiệp tuân thủ các quy định điều tra và xây dựng phương án ứng phó. Thực hiện công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức về phòng vệ thương mại.

Thời gian tới, Cục Phòng vệ thương mại sẽ tiếp tục xử lý các vụ việc PVTM, chống lẩn tránh PVTM do nước ngoài khởi xướng và các vụ việc mới phát sinh. Tập trung vào các vụ việc phức tạp như chống trợ cấp, điều tra tình hình thị trường đặc biệt, biến thể kinh tế phi thị trường (trong đó Chính phủ là một bên bị điều tra), và các vụ việc liên quan đến các ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn như thép, gỗ, thủy sản do tác động lớn.

Tiếp tục hỗ trợ xử lý các vụ việc rà soát biện pháp PVTM và chống lẩn tránh các biện pháp PVTM. Triển khai thực hiện Kế hoạch thúc đẩy các nước công nhận Việt Nam là quốc gia có nền kinh tế thị trường trong các vụ việc PVTM giai đoạn 2024 - 2030, theo Quyết định số 177/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Về phía Bộ Công thương, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân yêu cầu Cục Phòng vệ thương mại tiếp tục phát huy những ưu điểm đã có, làm tốt công tác tiếp nhận, xử lý và cung cấp thông tin để đảm bảo điều tra công bằng, minh bạch. Đồng thời, cần tiếp tục chú trọng và mở rộng công tác cảnh báo sớm để dự báo từ sớm, từ xa các tình huống có thể xảy ra, chủ động hơn trong thực hiện nhiệm vụ.

Trong bối cảnh môi trường thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp, việc đối diện với các vụ việc điều tra PVTM không còn là “rủi ro hiếm gặp”. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không phải vụ việc nào cũng dẫn đến kết quả bất lợi nếu Việt Nam chủ động, phối hợp tốt và có chiến lược ứng phó bài bản. Sự chủ động này, từ hệ thống cảnh báo sớm đến chiến lược pháp lý vững chắc, đang giúp Việt Nam vững vàng hơn trên trường quốc tế.

Minh Phương