Tháo gỡ "điểm nghẽn", đưa KH-CN thành động lực tăng trưởng hai con số

Khoa học luôn đi kèm sự mạo hiểm

Tại Hội nghị "Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số" diễn ra ngày 15/7, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh thông điệp: Làm khoa học liêm chính cần được miễn trừ trách nhiệm nếu thất bại.

Theo Phó Thủ tướng, khoa học luôn đi kèm với sự mạo hiểm và không phải nghiên cứu nào cũng dẫn đến thành công cuối cùng. "Nếu chúng ta làm khoa học vô tư trong sáng, không vụ lợi, không tham ô, tham nhũng mà thất bại cần được miễn trừ trách nhiệm. Không thể cứ thành công được khen thưởng, còn thất bại là bị xử lý".

Việc Chính phủ thống nhất trình Quốc hội một Nghị quyết đặc thù để chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học được kỳ vọng sẽ giải quyết "điểm nghẽn" lớn nhất về tâm lý và pháp lý, giúp các nhà khoa học yên tâm dấn thân vào những lĩnh vực mới, khó và đầy thách thức.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định, khi các động lực tăng trưởng truyền thống không còn đủ sức kéo, KH&CN và đổi mới sáng tạo chính là động lực chính để Việt Nam đạt mức tăng trưởng hai con số từ năm 2026 trở đi.

Nghiên cứu khoa học phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của đất nước, nhu cầu của doanh nghiệp và người dân. Hiệu quả ứng dụng và khả năng thương mại hóa sẽ là tiêu chí hàng đầu để đánh giá các dự án.

Với sự đồng hành quyết liệt từ Chính phủ và các bộ ngành, cơ chế miễn trừ trách nhiệm và chấp nhận rủi ro được kỳ vọng sẽ mở ra một "kỷ nguyên mới" cho khoa học Việt Nam, nơi sự sáng tạo không bị giới hạn bởi nỗi lo sợ thất bại.

Từ xây dựng thể chế sang quyết liệt thực thi

Phát biểu khai mạc hội nghị, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân cho biết, trong thời gian ngắn, Bộ đã tham mưu trình Quốc hội thông qua 10 luật và ban hành 33 nghị định. Đến nay, hệ thống thể chế về KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cơ bản đã được bao phủ.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không còn là việc ban hành văn bản mà là đưa chính sách vào cuộc sống. Bộ trưởng nhấn mạnh: "Có thể làm ngày làm đêm để xây dựng các luật, nghị định, thông tư, nhưng để các quy định đó đi vào người thực thi và được vận dụng đúng thì không hề đơn giản".

Vì vậy, trọng tâm của ngành KH&CN trong thời gian tới sẽ chuyển từ xây dựng sang tổ chức thực hiện quyết liệt, đảm bảo các quy định được hiểu đúng và áp dụng thống nhất tại các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp.

Bộ trưởng Quân cho biết nhiều cơ chế, chính sách mới được xây dựng theo hướng đổi mới tư duy, tiệm cận thông lệ quốc tế. Trong đó, các quy định về công nghệ chiến lược không chỉ được đưa vào Luật Khoa học và Công nghệ mà còn được cụ thể hóa trong Luật Công nghệ cao (sửa đổi) cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn, tạo hành lang pháp lý phục vụ phát triển các công nghệ chiến lược của đất nước.

Một điểm mới khác là việc xây dựng chính sách đãi ngộ nhân lực khoa học và công nghệ trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm quốc tế. Theo Bộ trưởng, Bộ KH&CN đã nghiên cứu chính sách thu hút và chế độ thu nhập dành cho đội ngũ nghiên cứu của một số quốc gia như Singapore, Thái Lan và Indonesia để xây dựng các quy định phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Đổi mới cơ chế tài chính cho các quỹ khoa học và công nghệ

Tại hội nghị, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng dành nhiều thời gian chia sẻ về những đổi mới trong cơ chế hoạt động của các quỹ khoa học và công nghệ.

Theo đó, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia đã được nghiên cứu đổi mới mô hình hoạt động theo đúng tính chất của một quỹ tài chính, thay vì vận hành theo cơ chế dự toán ngân sách như trước đây. Việc thay đổi này nhằm tăng tính chủ động trong sử dụng nguồn lực, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ trong giai đoạn mới.

Bên cạnh đó, chức năng của Quỹ cũng được mở rộng. Nếu trước đây Quỹ chủ yếu hỗ trợ nghiên cứu cơ bản thì nay có thể tham gia hỗ trợ các khâu từ nghiên cứu, phát triển đến tạo ra sản phẩm mẫu.

Đối với giai đoạn đưa sản phẩm ra thị trường, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF) sẽ tiếp tục đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, những đổi mới về cơ chế tài chính và chính sách không thể thực hiện trong một sớm một chiều bởi hệ thống pháp luật có tính liên thông, tác động đến nhiều quy định hiện hành. Việc tạo ra các đột phá cần được triển khai từng bước, bảo đảm tính đồng bộ và khả thi trong quá trình thực hiện.

Cũng tại hội nghị, các đại biểu tập trung thảo luận 4 chuyên đề lớn gồm: Thể chế cho công nghệ chiến lược; cơ chế đầu tư, mua sắm và thử nghiệm trong chuyển đổi số; đổi mới vai trò của các quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; tháo gỡ vướng mắc trong lập, phân bổ và sử dụng nguồn lực ngân sách cho khoa học và công nghệ.

Bộ KH&CN khẳng định sẽ không chỉ đóng vai trò cơ quan tham mưu chính sách mà còn đồng hành cùng các bộ, ngành, địa phương, nhà khoa học và doanh nghiệp trong quá trình đưa các cơ chế, chính sách mới vào thực tiễn, góp phần tạo động lực cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của đất nước.

Minh Anh