Thách thức "xanh hóa" và giải pháp tăng trưởng xuất khẩu cao, bền vững

Tọa đàm diễn ra trong bối cảnh xuất khẩu tiếp tục là động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, nhưng đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình tăng trưởng và thích ứng với các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng khắt khe.

Hoạt động xuất nhập khẩu Việt Nam đã có những bước bứt phá mạnh mẽ trong giai đoạn 2020 - 2025, với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân khoảng 10%/năm. Nhờ đó, Việt Nam đã chính thức gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới từ năm 2023.

Theo số liệu thống kê, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước trong 11 tháng năm 2025 đạt 839,8 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 430,2 tỷ USD, tăng 16,1% so với cùng kỳ năm trước.

Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, dự kiến cả năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam có thể vượt mốc 470 tỷ USD, tăng khoảng 16% so với năm 2024. Kết quả này tiếp tục khẳng định Việt Nam là một trong những nền kinh tế có độ mở cao và là điểm sáng trong bức tranh thương mại khu vực và toàn cầu. Đặc biệt, Việt Nam duy trì xuất siêu liên tục trong suốt 10 năm qua, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia.

Mặc dù đạt được những kết quả tích cực, xuất khẩu Việt Nam đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức. Cụ thể, trên bình diện quốc tế, kinh tế thế giới phục hồi chậm, xung đột địa chính trị kéo dài, phân mảnh thương mại và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng đang làm thu hẹp dư địa tăng trưởng truyền thống.

Đặc biệt, các tiêu chuẩn mới về phát triển bền vững đã trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận các thị trường lớn. Các tiêu chuẩn này bao gồm yêu cầu về giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và "xanh hóa" chuỗi cung ứng. Những yêu cầu này tạo sức ép lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

TS. Nguyễn Thị Thu Trang, Chuyên gia pháp luật và hội nhập kinh tế quốc tế, nhấn mạnh rằng việc đáp ứng các chuẩn mực bền vững (về môi trường, lao động, quản trị doanh nghiệp) không còn là lựa chọn mà là điều kiện bắt buộc đối với hàng hóa xuất khẩu.

Hoạt động xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn nhiều yếu tố chưa thực sự bền vững. Tăng trưởng vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Nhiều ngành hàng vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến hoạt động sản xuất dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài. Bên cạnh đó, năng lực thiết kế, marketing quốc tế và xây dựng thương hiệu của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế.

Để đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới, Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn cho rằng xuất khẩu cần chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, hiệu quả và bền vững. Trọng tâm là nâng cao giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ, tỷ lệ nội địa hóa và năng lực tự chủ của nền kinh tế, giảm dần sự phụ thuộc vào các lợi thế chi phí truyền thống.

Các giải pháp đột phá được các chuyên gia đưa ra tại tọa đàm bao gồm: Chủ động thích ứng với tiêu chuẩn bền vững. Việc thích ứng này sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm rủi ro thương mại và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Cần nâng cao hiệu quả tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA), đặc biệt là các FTA thế hệ mới, thông qua việc hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Ông Trần Văn Trọng (Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam) nhận định thương mại điện tử xuyên biên giới mở ra dư địa lớn cho xuất khẩu, nhất là cho SMEs, nhưng đòi hỏi phải nâng cao năng lực số và logistics. Các giải pháp then chốt bao gồm hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng logistics, thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh toàn diện của doanh nghiệp.

Minh Phương