Thách thức và cơ hội tái cơ cấu bền vững ngành tôm hùm Việt Nam

Trong bức tranh xuất khẩu thủy sản năm 2026, Trung Quốc tiếp tục là thị trường tăng trưởng mạnh nhất của Việt Nam. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc tăng 48,5% so với cùng kỳ năm trước, mức tăng cao nhất trong nhóm 15 thị trường xuất khẩu chủ lực.

Dữ liệu từ Shrimp Insights cho thấy, riêng tháng 4/2026, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 93.000 tấn tôm, tăng hơn 30% so với cùng kỳ năm trước. Lũy kế 4 tháng đầu năm, lượng nhập khẩu đạt hơn 343.000 tấn, với giá trị gần 1,8 tỷ USD. Đáng chú ý, nhu cầu tiêu dùng tại thị trường Trung Quốc đang mở rộng không chỉ ở phân khúc tôm phổ thông mà còn ở các sản phẩm thủy sản cao cấp. Đây là cơ hội lớn đối với ngành tôm hùm Việt Nam, đặc biệt là tôm hùm bông - sản phẩm có giá trị kinh tế cao nhất trong nhóm tôm hùm nuôi.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 858 triệu USD, tăng hơn 200% so với năm trước. Trong đó, thị trường Trung Quốc chiếm tới 845 triệu USD, tương đương gần như toàn bộ giá trị xuất khẩu của ngành hàng. Tuy nhiên, từ tháng 5/2023, quốc gia này đã đưa tôm hùm bông vào danh mục động vật được bảo vệ cấp độ 2 và siết chặt Luật Bảo vệ động vật hoang dã. 

Theo quy định mới, tôm hùm bông nhập khẩu vào Trung Quốc phải chứng minh được nguồn gốc từ giống nhân tạo thế hệ F2 và không sử dụng con giống khai thác từ tự nhiên. Đây là một thách thức cực lớn vì hiện nay 100% giống tôm hùm bông tại Việt Nam vẫn được khai thác từ tự nhiên và việc sản xuất giống F2 vẫn chưa được thương mại hóa rộng rãi trên toàn cầu.

Trước tình hình này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có những động thái quyết liệt để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và người dân. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn làm rõ cơ sở khoa học và tính phù hợp của yêu cầu này với thông lệ quốc tế.

Cơ quan thực hiện Công ước CITES tại Việt Nam cho biết, tôm hùm bông hiện không nằm trong các phụ lục của Công ước CITES, do đó không thuộc diện quản lý thương mại quốc tế theo cơ chế cấp phép của Công ước này. Dự kiến trong Quý III/2026, Bộ sẽ cử đoàn công tác sang Trung Quốc để trực tiếp trao đổi kỹ thuật và tìm giải pháp phù hợp cho hoạt động thương mại.

Nhiều chuyên gia nhận định, câu chuyện tôm hùm bông là lời cảnh báo về rủi ro khi quá phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Để phát triển bền vững, ngành tôm hùm Việt Nam cần tập trung vào các giải pháp chiến lược. Trong đó, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, đặc biệt là công nghệ sản xuất giống nhân tạo, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư theo hướng xã hội hóa.

Mở rộng tiếp cận các thị trường giá trị cao như Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ và EU thông qua việc nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và công nghệ bảo quản. Hoàn thiện hệ thống cấp mã số cơ sở nuôi, tăng cường truy xuất nguồn gốc và kiểm soát khai thác theo hướng bền vững.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh, cần xem thách thức hiện nay là cơ hội để đánh giá lại toàn diện năng lực và tiềm năng phát triển của ngành tôm hùm Việt Nam. Chỉ khi làm chủ được công nghệ và xây dựng chuỗi sản xuất minh bạch, ngành hàng tỷ USD này mới có thể phát triển ổn định trước những biến động của thị trường toàn cầu.

Minh Phương