Tết Hàn thực trong văn hóa người Việt Nam

Theo nghĩa chữ Hán, "hàn" là lạnh, "thực" là ăn, "tết Hàn thực" là tết ăn đồ lạnh. Phong tục cổ truyền này có nguồn gốc từ Trung Quốc với điển tích Giới Tử Thôi chết cháy.

Chuyện kể rằng vào đời Xuân Thu (770 - 221), vua Tấn Văn Công nước Tấn gặp loạn nên phải bỏ nước lưu vong sống cảnh nay trú nước Tề, mai ở nước Sở. Trên đường lánh nạn, vua Tấn được hiền sĩ Giới Tử Thôi hết lòng phò trợ. Giới Tử Thôi theo phò vua Tấn Văn Công trong vòng 19 năm trời, cùng nhau nếm mật nằm gai, khổ luyện thành tài. Thậm chí, lúc lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi còn lén cắt một miếng thịt đùi của mình nấu dâng lên vua.

Sau khi biết sự việc, vua Tấn đem lòng cảm kích vô cùng. Thế nhưng, khi đoạt lại ngôi báu, lúc phong thần cho những người có công, vua Tấn lại quên mất sự giúp đỡ của Giới Tử Thôi.

Tuy vậy, Giới Tử Thôi vẫn không hề oán giận, ông trở về đưa mẹ già vào trong núi ở ẩn. Một thời gian sau, khi vua nhớ ra bèn cho người đi tìm nhưng Giới Tử Thôi không chịu về lĩnh thưởng. Vua thấy vậy hạ lệnh đốt rừng để ép ông phải ra mặt nhưng lại khiến mẹ con ông bỏ mạng chốn núi rừng vào đúng ngày 3/3 âm lịch.

Cái chết của Giới Tử Thôi khiến vua đau lòng và ân hận. Vua Tấn cho lập miếu thờ, hạ lệnh kiêng dùng lửa suốt 3 ngày và chỉ ăn thức ăn nguội lạnh nấu sẵn. Hàng năm, cứ đến 3/3 âm lịch, người dân bị cấm dùng lửa nấu ăn, ngay cả việc làm cỗ cúng cũng phải làm từ hôm trước.

Dù nguồn gốc của Tết Hàn thực là vậy, tuy nhiên ở Việt Nam, ngày này không phải để tưởng nhớ Tử Thôi mà có ý nghĩa dân tộc sâu sắc. Theo đó, Tết Hàn thực đã được hợp nhất với Tết bánh trôi, bánh chay, thể hiện rõ nét đặc trưng văn hóa, lối sống riêng của người Việt. Tết Hàn thực của người Việt mang ý nghĩa hướng về cội nguồn, tổ tiên, ghi nhớ công ơn của những người đã khuất. Đồng thời, mâm cúng Tết Hàn thực không thể thiếu bánh trôi, bánh chay. Luôn phải có 5 hoặc 3 đĩa bánh trôi, 3 bát bánh chay dâng lên bàn thờ...

Năm 2023, Tết Hàn thực diễn ra vào ngày 3/3 âm lịch, tức thứ Bảy ngày 22/4 dương lịch.

Những năm gần đây, bánh trôi ngày càng được sáng tạo như bánh trôi ngũ sắc được pha màu từ rau củ tự nhiên (gấc, lá dứa, lá cẩm, bột nghệ, hoa đậu biếc…) và tạo hình hoa, cá thay vì viên tròn đơn giản hay bánh trôi gạo lứt làm từ gạo lứt và đường phèn thay vì đường phên truyền thống.

Nếu như những năm trước, do bận bịu công việc, nhiều gia đình thường ra chợ để mua bánh trôi, bánh chay bán sẵn về thắp hương. Thì năm nay, nhiều gia đình lại lựa chọn việc mua bột và các nguyên phụ liệu để về nhà tự làm vào dịp Tết Hàn thực.

Vì vậy, để đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng, các tiểu thương, người kinh doanh bánh trôi, bánh chay đã làm ra các set bột nếp tươi để bán. Những set bột này đã bao gồm đầy đủ nguyên liệu như: Bột, nhân đường, nhân đậu xanh, vừng, dừa nạo… Khách hàng chỉ việc lựa chọn set theo nhu cầu rồi mua về nặn, tạo hình theo ý thích và luộc chín.

Không chỉ tại các chợ dân sinh, mà các chợ mạng, Zalo, Facebook… các set bột nếp tươi làm bánh trôi, bánh chay cũng được mọi người rao bán khá sôi động và nhận được nhiều quan tâm của người tiêu dùng. Các set bánh trôi, bánh chay cũng rất phong phú, nhiều chủng loại và giá cả để khách hàng lựa chọn với mức giá từ 50.000 – 90.000 đồng/set. Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là các set có giá từ 50.000 – 65.000 đồng/set gồm 1kg bột một màu trắng truyền thống hoặc loại 5 màu và đi kèm đường, vừng; set cao hơn giá 80.000 - 90.000 đồng có 1kg bột, đường, vừng, nhân đậu xanh, dừa…

Nói về bánh trôi bánh chay, theo các chuyên gia văn hoá, khi bước sang tháng 3, thời tiết bắt đầu nóng lên, chuẩn bị bước sang mùa hè. Người Việt xưa đã sáng tạo ra món bánh trôi, bánh chay là những món ăn nguội, mang tính mát. Món ăn này vị ngọt thanh, rất phù hợp cho những ngày nóng nực.

Việc dùng bánh trôi, bánh chay để cúng lễ cũng mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp. Nó thể hiện cho văn hóa lúa nước. Cả hai thứ bánh đều được làm từ bột gạo nếp thơm, thành quả lao động vất vả mới có được để dâng lên ông bà, tổ tiên.

Tuấn Minh (t/h)