Số hóa di sản: "Đánh thức" giá trị văn hóa và khơi thông nguồn lực kinh tế

Biến di sản thành tài sản, nguồn lực kinh tế từ không gian số

Trong kỷ nguyên kinh tế số, việc bảo tồn di sản không còn dừng lại ở việc giữ gìn nguyên trạng mà đã chuyển mình mạnh mẽ sang giai đoạn “đánh thức” và phát huy giá trị. Các chuyên gia khẳng định số hóa chính là “cánh cửa” đưa di sản Hà Nội sống lại sinh động trong lòng công chúng đương đại.

Nhiều người thường hiểu nhầm số hóa di sản đơn giản là việc chuyển đổi hồ sơ giấy sang định dạng PDF hay chụp ảnh hiện vật. Tuy nhiên, theo bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, đây là một quy trình đồng bộ và toàn diện hơn thế nhiều.

Bà Lan Anh phân tích rằng số hóa bắt đầu từ khâu kiểm kê, thu thập thông tin, chuẩn hóa dữ liệu cho đến việc xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ. Mục tiêu cuối cùng là giúp công chúng hiểu sâu hơn về giá trị di sản thay vì chỉ lưu trữ trong kho dữ liệu. Cách tiếp cận này hoàn toàn phù hợp với Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, coi di sản là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng phát huy giá trị kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới.

Tại chương trình thời sự với chủ đề “Số hóa di sản - đánh thức giá trị trong không gian số” diễn ra tối 5/4, một trong những điểm nhấn quan trọng được các chuyên gia thảo luận là việc biến di sản thành tài sản. Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, Giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định: di sản có thể trở thành một nguồn lực kinh tế quan trọng nếu được đặt trong môi trường số phù hợp.

Ông Sơn dẫn chứng từ các quốc gia như Hàn Quốc hay các nước châu Âu, nơi nghệ thuật số và đa phương tiện được tích hợp sâu rộng vào không gian đô thị và bảo tàng, tạo nên những trải nghiệm mới mẻ và mang lại nguồn thu lớn.

Với nền tảng di sản phong phú, nếu tận dụng tốt công nghệ số, Việt Nam có thể tạo ra những cú hích lớn trong các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, trò chơi điện tử và du lịch thông minh.

"Kể chuyện" bằng cảm xúc - chìa khóa để di sản chạm đến trái tim

Dù công nghệ có hiện đại đến đâu, các chuyên gia đều thống nhất rằng nội dung và cách kể chuyện mới là yếu tố quyết định sức hấp dẫn của sản phẩm số hóa.

Bà Phạm Thị Lan Anh nhấn mạnh: "Công nghệ chỉ là phương tiện, điều quan trọng là cách kể câu chuyện di sản như thế nào để chạm đến trái tim, cảm xúc của công chúng." Thay vì cung cấp thông tin rời rạc, các sản phẩm số cần tạo ra sự tương tác, để người xem thực sự "bước vào" câu chuyện của quá khứ.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thế Sơn phân tích thêm về yếu tố liên ngành. Để tránh việc di sản bị “trình diễn hóa” quá mức hay mất đi chiều sâu văn hóa, cần có sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học nghiêm túc và sự sáng tạo của nghệ sĩ. Công nghệ 3D Mapping hay AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ, khơi gợi nhu cầu tìm đến hiện vật gốc của công chúng.

Kể từ khi khai trương hệ thống trưng bày mới vào ngày 3/2/2026, Bảo tàng Hà Nội đã trở thành điểm sáng trong việc ứng dụng công nghệ. Theo ông Đặng Minh Vệ, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, đơn vị đã áp dụng nguyên tắc "kiềng ba chân": Nội dung - Giải pháp - Công nghệ.

Trong đó, sử dụng 100% hiện vật gốc kết hợp với công nghệ in kỹ thuật số trên gỗ nhựa cao cấp, hệ thống 98 video trình chiếu và 24 màn hình tương tác. Du khách có thể khám phá quy trình 6 bước tạo tác gốm Bát Tràng hay tra cứu tư liệu quý hiếm thông qua các màn hình cảm ứng. Bảo tàng cũng dự kiến ra mắt Trợ lý ảo AI, ứng dụng trò chơi "Nấc thang lịch sử" và triển khai "Tiết học AI" phối hợp với ngành giáo dục để thu hút giới trẻ.

Hà Nội đang sở hữu gần 10.000 di sản và mục tiêu lâu dài là số hóa toàn bộ khối lượng này. Tuy nhiên, bà Phạm Thị Lan Anh chỉ rõ lộ trình cần ưu tiên theo 3 nhóm cấp thiết:

Di sản phi vật thể, đặc biệt là những tri thức do các nghệ nhân cao tuổi nắm giữ, có nguy cơ mai một cao.

Di sản tiêu biểu, các biểu tượng như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám để lan tỏa giá trị quốc tế.

Di sản có tiềm năng phát triển là nhóm có thể chuyển hóa thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa mới.

Minh Anh