Sắc màu truyền thống và kỹ thuật hiện đại hòa quyện trong bộ tranh mèo chơi Tết

Thời xưa, bộ tranh Ngũ Hổ (Hàng Trống) với 5 màu sắc theo quy luật Ngũ Hành là nơi con người gửi gắm ước mơ an lành ngũ phương. Tết đến, Xuân về, người ta bày tranh Ngũ Hổ hàm ý mong vũ trụ tương sinh, tương khắc, tạo ra không gian sinh tồn của vạn vật.

Ngày nay, một nhóm các nghệ sỹ đương đại đang tìm cách “khoác áo mới” cho tranh dân gian truyền thống bằng cách dùng những hình khối, màu sắc, thể thức, chất liệu mới để tôn lên nét đẹp cổ điển mà vẫn “thổi” vào đó tinh thần tươi mới của thời đại.

Thay vì Ngũ Hổ, nhóm họa sỹ Latoa Indochine sáng tạo ra bộ tranh Mèo Thần Tài cũng 5 bức 5 màu, mang đến cho những người yêu nghệ thuật một góc nhìn thú vị, đầy sáng tạo về dòng tranh truyền thống của dân tộc, đồng thời, góp phần phát triển một nét văn hoá xưa lên tầm cao mới, hoà quyện giữa dân gian bình dị trong dòng chảy hiện đại, cấp tiến.

Vẽ tranh dân gian bằng máy tính

Những ngày cuối năm, họa sỹ Lương Minh Hòa bận rộn ở xưởng Latoa Indochine. Dưới bàn tay sáng tạo của anh, những chú mèo Tây cứ lần lượt hiện ra trên nền sơn mài. Màu xích (đỏ), màu hoàng (vàng), màu hắc (đen), màu bạch (trắng), màu lục (xanh) nổi bật trên nền thếp vàng, thếp bạc lóng lánh. Bức tranh năm sắc màu tượng trưng cho ngũ hành rất được các gia đình yêu thích và chọn lựa để trưng trong nhà dịp Tết.

Điều đáng nói là những chú mèo này không xa lạ mà chính là một thành viên trong gia đình người mua tranh. Họa sỹ dựa vào ảnh chụp khách hàng gửi đến, thiết kế đồ họa trên máy tính, in ra giấy rồi dùng bột trắng titan can lên vóc (tấm gỗ dùng để khắc tranh) như cách người ta dùng giấy than.

Sau đó, anh tỉ mẩn đẽo gọt, khắc hình lên vóc để tạo nét cho tranh. Công đoạn tiếp theo là sơn màu, hết lớp này đến lớp khác. Lúc này, màu sắc chồng chồng lớp lớp lên nhau không còn thấy chú mèo đâu nữa.

Bước quan trọng nhất của quá trình sáng tác là dùng nước và giấy nhám để mài tranh. Đây là lúc người nghệ sỹ tập trung cao độ. Mục tiêu là mài bỏ những lớp màu đi để hình ảnh trong tranh dần dần hiện ra. Chỗ nào mài ít, chỗ nào mài nhiều, giữ lại màu nào… đều là dụng ý của họa sỹ. Cuối cùng là thếp vàng, thếp bạc cho bức tranh sáng lên những sắc màu hy vọng của mùa Xuân.

Giữa các công đoạn nói trên, người nghệ sỹ còn phải liên tục phơi tranh, ủ tranh ở nhiệt độ và độ ẩm hợp lý để giúp màu bám được lên vóc, sau đó khô đi để có thể mài được.

Kiến tạo đời sống mới cho tranh dân gian

Bên cạnh việc sáng tạo tranh dân gian kết hợp kỹ thuật sơn khắc và đồ họa trên máy tính, các nghệ sỹ của nhóm Latoa Indochine cũng có một dòng tác phẩm trung thành với chất liệu dân gian, chỉ khác là thay vì in tranh bằng mộc bản, tô màu trên giấy dó, giấy điệp thì họ làm sơn mài.

Ông Phạm Ngọc Long, Chủ tịch Latoa Indochine cho biết: “Đây là hành trình mà nhóm nghệ sỹ đã ấp ủ từ lâu, một hành trình được xây dựng bởi những con người yêu, trân quý nét đẹp văn hoá dân tộc đồng thời mong muốn giữ gìn giá trị văn hoá mỹ thuật, giá trị dân tộc, giá trị phong thuỷ ẩn chứa từng tác phẩm tranh dân gian xưa và nâng tầm lên một tầm cao mới trên chất liệu sơn mài khắc truyền thống. Bởi lẽ, không chỉ là một vật chất thông thường, hơn thế nữa, tranh dân gian còn là một trong những di sản văn hoá, lưu giữ và phản ánh sắc thái, phong tục, tập quán mỗi vùng miền trên dải đất hình chữ S.”

Theo ông Long, tranh dân gian truyền thống rất đẹp nhưng vì in trên giấy nên độ bền không cao. Do đó, các nghệ sỹ đã sáng tạo ra cách vẽ mới trên vóc. Hình ảnh trong tranh sơn mài khắc đều được thể hiện sắc nét, có chiều sâu và khi quan sát kỹ sẽ thấy tầng tầng lớp lớp màu được mài rất tỉ mỉ. Tất cả những điều đó khiến tranh dân gian trở nên đẹp hơn, hiện đại, sang trọng hơn, giá trị văn hóa nghệ thuật cũng được nâng lên một tầm cao mới. Một bức tranh sơn mài sẽ làm cho không gian nơi nó ngự trị trở nên đẹp hơn, sang trọng hơn.

Đánh giá về ý tưởng này, nhà nghiên cứu, họa sỹ Phan Ngọc Khuê đánh giá cao dự án. “Các dòng tranh dân gian được thể hiện trên chất liệu sơn mài ta nên ngoài việc giới thiệu với công chúng trong và ngoài nước về các dòng tranh dân gian còn giới thiệu được về kỹ thuật làm tranh sơn mài cổ truyền,” ông Phan Ngọc Khuê nói.

Các bức tranh sơn mài với đề tài tranh dân gian đã giữ nguyên được các nét, hồn cốt của tranh dân gian nhưng tạo được cho tranh những sắc thái mới bằng các kỹ thuật chạm khắc, dát vàng, bạc.

Theo ông Phan Ngọc Khuê, trong các dòng tranh dân gian thì tranh Hàng Trống có lẽ là dòng tranh nhiều nét và tinh xảo nhất. Nên việc thể hiện thành công tranh Hàng Trống trên chất liệu sơn mài cực khó. Nhưng các họa sỹ của Latoa đã dùng kỹ thuật chạm khắc hiện đại trên chất liệu sơn mài truyền thống, với những nét vẽ tinh xảo, thể hiện trên bàn tay và gương mặt của các nhân vật trong tranh. Những nét vẽ mềm mại, có hồn và đã thành công khi lưu giữ được tinh hoa, những nét đặc trưng của tranh Hàng Trống.

Ngô Minh