Quyền tiếp cận thông tin không phải “xin cho”

Ngày 9/4, trong khuôn khổ Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu đã thảo luận tổ về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi). Tại phiên thảo luận, các đại biểu từ Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa và Tây Ninh khẳng định quyền tiếp cận thông tin là quyền cơ bản, cần được bảo đảm bằng các quy trình minh bạch và trách nhiệm giải trình cụ thể của cơ quan nhà nước.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa cho rằng tờ trình của Chính phủ đã xác định rất rõ mục tiêu là mở rộng khả năng tiếp cận thông tin của công dân, đa dạng hóa hình thức cung cấp, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Tuy nhiên, theo đại biểu, giữa mục tiêu chính sách và cách thiết kế quy phạm trong dự thảo vẫn còn độ vênh.

Bà Linh cho rằng, Điều 2 dự thảo vẫn mang tư duy “hồ sơ giấy” khi bó hẹp “thông tin” vào văn bản, hồ sơ, tài liệu có sẵn và yêu cầu ký, đóng dấu. Cách tiếp cận này không còn phù hợp với quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu.

Phân tích trong thực tế, đại biểu dẫn chứng, nhiều thông tin phục vụ quyền của người dân nằm trong cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin hoặc được kết xuất từ hệ thống nghiệp vụ. Nếu không sửa, rất dễ dẫn đến tình trạng hạn chế quyền tiếp cận ngay từ khâu giải thích và không phù hợp quá trình chuyển đổi số đang diễn ra rất tích cực hiện nay.

Vì vậy, đại biểu đề nghị sửa Điều 2 theo hướng: Thông tin phải bao gồm cả dữ liệu trong văn bản, hồ sơ, tài liệu, cơ sở dữ liệu và dữ liệu được kết xuất; Thông tin do cơ quan tạo ra bao gồm cả thông tin được lập, ký, phê duyệt hoặc được tạo lập trên hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu.

Tại Điều 8 dự thảo Luật, đại biểu Linh cho rằng, quyền của công dân đang được quy định còn mỏng, mới dừng ở quyền được cung cấp thông tin và quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo nên chưa đủ để bảo đảm quyền trên thực tế.

“Quyền tiếp cận thông tin không phải là quyền “xin cho”, phải được bảo đảm bằng quy trình minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng của cơ quan nhà nước, tôi đề nghị sửa khoản 1 Điều 8 theo hướng mở rộng đầy đủ hơn: Công dân được lựa chọn hình thức tiếp cận và hình thức nhận thông tin; được hướng dẫn, hỗ trợ trong quá trình tiếp cận; được cung cấp một phần hồ sơ, tài liệu; được biết rõ lý do từ chối, lý do gia hạn, lý do chuyển yêu cầu và cách xác định chi phí và thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo”, đại biểu Linh nhấn mạnh.

Đại biểu mong muốn, Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) cần đạt được chuyển biến về mặt tư duy, từ chỗ “công dân đi xin thông tin” sang “Nhà nước có trách nhiệm công khai, giải trình, phục vụ công dân”.

Góp ý về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi), đại biểu Phạm Thế Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa cho rằng cần đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật theo tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW. Theo đó, cần tham chiếu trực tiếp tối đa các luật đã có với Điều 15, 16 dự thảo Luật về việc “Thông tin không được tiếp cận thực hiện theo Luật Bảo vệ bí mật nhà nước, Luật An ninh mạng 2025, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025”.

Dự thảo cho phép từ chối cung cấp dữ liệu cá nhân theo pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhưng lại yêu cầu công khai các thông tin như quyết định xử phạt vi phạm hành chính, thu hồi đất, bồi thường. Ranh giới giữa việc công khai minh bạch hoạt động quản lý nhà nước và việc bảo vệ dữ liệu cá nhân của người bị xử phạt/thu hồi đất chưa được làm rõ về mặt kỹ thuật (ví dụ: có che tên, che địa chỉ hay không).

Trên cơ sở đó, đại biểu Phạm Thế Anh đề xuất bổ sung quy định về "Khử định danh dữ liệu". Cụ thể, "Đối với các tài liệu hành chính bắt buộc phải công khai nhưng có chứa dữ liệu cá nhân, cơ quan nhà nước có trách nhiệm áp dụng biện pháp kỹ thuật khử định danh các thông tin nhạy cảm (số căn cước, địa chỉ nhà riêng, thông tin sinh trắc học...) trước khi công khai, trừ trường hợp luật khác có quy định."

Cho ý kiến về vấn đề “Thông tin công dân không được tiếp cận”, đại biểu Lê Thị Song An (Tây Ninh) cho rằng các khái niệm định tính như "gây nguy hại" hay "ảnh hưởng xấu" trong dự thảo đang thiếu hướng dẫn cụ thể, dẫn đến áp dụng không thống nhất.

Việc bổ sung giao Chính phủ ban hành tiêu chí và danh mục chi tiết sẽ chuẩn hóa thực thi, bảo đảm minh bạch, thống nhất, đồng thời cân bằng giữa bảo vệ lợi ích Nhà nước và quyền tiếp cận thông tin của công dân.

“Đề nghị nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một khoản theo hướng giao Chính phủ quy định chi tiết tiêu chí xác định mức độ nguy hại, ảnh hưởng xấu và danh mục các loại thông tin quy định tại các khoản này nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất”, đại biểu An kiến nghị.

Việc sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin lần này kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá trong việc công khai, minh bạch hoạt động của bộ máy nhà nước, thúc đẩy Chính phủ số và bảo đảm quyền lợi chính đáng của công dân trong kỷ nguyên dữ liệu.

Tuấn Kiệt