Phú Thọ: Xuân về nghe hát Xoan trên mảnh đất Tổ

Tương truyền hát Xoan có từ thời các vua Hùng, tồn tại hơn 2.000 năm và là di sản văn hóa dân gian hết sức quý báu. Hát Xoan hay còn được gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình), là lối hát thờ thần. Thuở xa xưa, người Văn Lang thường hát Xoan vào mùa Xuân để chào đón năm mới.

Theo đó hát Xoan được chia ra làm ba hình thức hát chính: hát thờ cúng các vua Hùng và Thành hoàng làng; hát nghi lễ cầu mùa tốt tươi, cầu sức khỏe và hát lễ hội (hình thức để nam nữ giao duyên).

Ca nhạc của Xoan là ca nhạc biểu diễn với đầy đủ các dạng thức nhạc hát: hát nói, hát ngâm, ngâm thơ và ca khúc; có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đối ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen, hát có lĩnh xướng và hát đối đáp.

Về sắc thái âm nhạc, nhạc Xoan vừa có những giọng nghiêm trang, thong thả vừa có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng, trữ tình. Trong hát Xoan, múa và hát luôn đi cùng và kết hợp với nhau, dùng điệu múa để minh họa nội dung cho lời ca. Các tiết mục múa hát thường theo thứ tự nhất định.

Mở đầu là 4 tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng, xen kẽ mô tả sản xuất. Đây là những bài ca cổ, chủ yếu hát nói hoặc ngâm ngợi theo thứ tự: giáo trống, giáo pháo, thơ nhang và đóng đám.

Tiếp theo là phần hát cách (còn gọi là quả cách). Trong phần này, ông Trùm hoặc một kép chính giở sách ngân nga 14 bài thơ nôm dài với giọng phụ họa của các cô đào đứng ở phía sau. Mười bốn quả cách trong hát Xoan là những áng thơ khuyết danh với các đề tài khác nhau như: mô tả lao động, sinh hoạt ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên, kể các tích chuyện xưa.

Sau phần hát cách là đến các tiết mục có tính chất dân gian với nội dung đậm nét trữ tình, mang dáng dấp của các bài dân ca, ví giao duyên, hát trống quân.

Nhìn chung, mỗi tiết mục nối tiếp nhau trong hát Xoan thường gắn với những động tác và đội hình múa, hoặc lối diễn mang tính chất hoạt cảnh như: hát gái, bỏ bộ, xin huê, đố huê, đố chữ, gài huê, hát đúm, đánh cá...

Theo chân các canh hát Xoan diễn ra tại An Thái, xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ chúng tôi được biết: “Đối với những người con đất Tổ, hát xoan ngày xuân là nét đẹp văn hóa truyền thống lưu truyền từ bao đời nay. Người già luôn có  ý thức truyền dạy cho lớp trẻ.

Bởi vậy, mà trong những canh hát ngày xuân, phường xoan cổ An Thái không bao giờ thiếu lớp hát xoan trẻ. Chính các em là những người góp phần làm cho canh hát xoan thêm sức xuân”…

Trong không khí vui Xuân thêm rạo rực, hòa cùng tiếng trống phách, nhịp điệu múa cùng với lời ca sâu lắng, hát xoan Phú Thọ đã đi vào lòng người, góp phần làm cho không khí vui Xuân thêm rạo rực.

Du khách hành hương về đất Tổ xin hãy một lần ghé thăm các phường Xoan trong dịp đầu Xuân, thưởng thức những làn điệu Xoan cổ da diết, trữ tình để cảm nhận mùa Xuân về trong từng câu hát, điệu múa của những người con đất Tổ.

Thanh Huyền