“Ông Sâm Ong” và hành trình hơn nửa thế kỷ gắn bó với loài ong ở Sơn La

Sinh năm 1944 tại huyện Quỳnh Lưu (Nghệ An), năm 1965, chàng kỹ sư trẻ Hồ Văn Sâm tốt nghiệp Trường Trung cấp Nông lâm Trung ương. Với quyết định điều động của Bộ Nông nghiệp, ông rời quê hương xứ Nghệ lên Sơn La công tác – vùng đất khi ấy còn xa xôi, gian khó. Cái “duyên ong” bắt đầu từ đây, khi ông được phân công về Trại nghiên cứu ong của tỉnh.

Trong căn nhà giản dị ở phường Chiềng Sinh, vừa rót chén mật sóng sánh mời khách, ông nhớ lại: “Ngày đó, nuôi ong khó lắm, không có tài liệu, cũng chẳng có nhiều người biết. Tôi may mắn được tham gia lớp chuyên về ong – cũng là lớp duy nhất Bộ Nông nghiệp tổ chức thời bấy giờ. Học xong, vừa làm vừa mày mò, tự tích lũy thêm kiến thức từ thực tiễn.”

Vượt định kiến để đưa ong về bản làng

Thập niên 1980, khi đã là Giám đốc Công ty Ong Sơn La, ông Sâm vẫn nhớ rõ những buổi phải đi từng hộ dân để xin đặt thùng ong trong vườn. Nhiều người xua tay từ chối, sợ ong sẽ phá hoại cây cối. Ông kiên nhẫn giải thích: ong không những không gây hại mà còn thụ phấn, giúp tăng năng suất cây trồng 25–30%. Ong cho mật, phấn hoa, sữa ong chúa, lại góp phần giữ cân bằng sinh thái.

“Thuyết phục mãi, có khi người dân mới đồng ý cho thử vài đàn ong. Sau một mùa, thấy hoa quả sai hơn, thu nhập tăng, thì bà con bắt đầu tin. Cứ thế, đàn ong dần bén rễ ở nhiều bản làng,” ông kể với ánh mắt sáng lên niềm vui.

Năm 1977, ông Hồ Văn Sâm là người trực tiếp đưa giống ong ngoại Apis mellifera ligustica (ong Italia) về Sơn La và các tỉnh phía Bắc. Đây là bước ngoặt của nghề nuôi ong. Trong khi ong nội chỉ cho sản lượng 7–8 kg mật/đàn/năm, thì ong Italia có thể đạt tới 50 kg/đàn, năng suất gấp 6 lần, lại ổn định và dễ chăm sóc hơn.

Nhờ giống ong mới, nghề nuôi ong ở Sơn La thực sự khởi sắc. Nhiều hộ dân thoát nghèo, vươn lên khá giả nhờ những giọt mật ngọt lành từ núi rừng.

Không chỉ giỏi nuôi ong, ông Sâm còn là người tiên phong áp dụng các tiến bộ kỹ thuật. Ông hướng dẫn bà con nuôi ong theo tiêu chuẩn VietGAP, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng loại, đúng thời điểm, loại bỏ hóa chất độc hại để bảo vệ đàn ong. Ông còn nghiên cứu phương pháp “hạ thủy phần” – lọc, lắng mật để giảm tỷ lệ nước, giúp mật ong đủ tiêu chuẩn xuất khẩu.

“Nuôi ong không chỉ để lấy mật ăn trong nhà. Mình phải nghĩ xa, phải làm ra sản phẩm đủ chất lượng để bán ra thị trường, thậm chí xuất khẩu. Có như vậy mới nâng được giá trị và thương hiệu mật ong Sơn La,” ông nói.

Những năm tháng rong ruổi khắp các bản làng, ông Sâm đã tập huấn, đào tạo cho hàng nghìn hội viên nông dân, xây dựng các tổ hợp tác, chi hội nuôi ong. Nhờ vậy, kinh nghiệm không còn bó hẹp trong một gia đình, mà lan tỏa thành phong trào rộng khắp.

Người "truyền lửa" xây dựng Thương hiệu mật ong Sơn La

Gia đình ông bắt đầu nuôi ong từ năm 1990, đến nay luôn duy trì 800–1.000 đàn, mang lại thu nhập ổn định khoảng 1 tỷ đồng mỗi năm. Cách làm giàu này, ông không giữ riêng mà “truyền nghề” cho con, cháu và nhiều hộ khác.

Hiện, toàn tỉnh Sơn La có gần 1.300 hộ nuôi ong với trên 65.000 đàn, cho sản lượng mật và phấn hoa khoảng 4.000–5.000 tấn/năm. Giá mật ong dao động 150.000–300.000 đồng/kg, phấn hoa 80.000–150.000 đồng/kg. Nhiều hộ đạt thu nhập trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng mỗi năm – con số không nhỏ với nông dân miền núi.

“Người ngoài nhìn vào thấy nghề ong giàu nhanh, nhưng ít ai biết chúng tôi phải thức khuya dậy sớm, đi rừng, chăm đàn, chống bệnh dịch. Cực nhọc nhưng đổi lại, có mật ngọt và niềm vui khi thấy bà con bớt khổ,” ông Sâm trải lòng.

Không chỉ dừng ở kinh tế hộ, ông Sâm còn góp phần xây dựng thương hiệu mật ong Sơn La. Nhờ điều kiện tự nhiên phong phú, ong ở đây cho mật có mùi thơm đặc trưng, đậm vị hoa rừng. Sản phẩm từng nhiều lần đoạt huy chương vàng, Cúp vàng hàng Việt Nam chất lượng cao. Năm 2014, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp chứng nhận Nhãn hiệu tập thể “Mật ong Sơn La”, khẳng định vị thế trên thị trường.

Đằng sau thành công ấy là mồ hôi, công sức và cả sự hy sinh thầm lặng của những người như ông Hồ Văn Sâm – những người kiên trì xây dựng nền móng để một sản vật địa phương vươn tầm quốc gia.

Ngày 16/8/2025, tại Hà Nội, ông Hồ Văn Sâm được Trung ương Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận những đóng góp cá nhân, mà còn là niềm tự hào của cộng đồng nuôi ong Sơn La.

“Làm nghề ong phải có tình yêu. Nếu không yêu ong, yêu nghề, khó mà gắn bó suốt mấy chục năm như tôi. Danh hiệu Nghệ nhân Quốc gia là phần thưởng quý, nhưng niềm vui lớn nhất vẫn là thấy bà con sống khá lên nhờ con ong,” ông cười hiền hậu.

Ở tuổi 82, ông Sâm vẫn miệt mài cùng đàn ong, vẫn đi tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm cho thế hệ trẻ. Ông tin rằng nghề ong ở Sơn La còn tiềm năng lớn, bởi thiên nhiên ưu đãi nguồn hoa quanh năm. Nếu biết áp dụng kỹ thuật, nuôi ong sẽ không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là con đường giúp nhiều gia đình vươn lên làm giàu.

Những giọt mật vàng óng từ núi rừng không chỉ ngọt ngào hương vị, mà còn đong đầy công sức, khát vọng và tình yêu của những người nông dân như “Ông Sâm Ong”.

Văn Minh