Nông sản Việt nâng tầm giá trị để chinh phục chuỗi cung ứng toàn cầu

Kim ngạch xuất khẩu bứt phá và sự chuyển dịch cơ cấu nông sản

Nông nghiệp Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế lớn khi nằm trong nhóm các quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới về gạo, cà phê, hạt điều, hồ tiêu và thủy sản. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng nông, thủy sản đạt 41,27 tỷ USD, tăng 16,1% so với năm 2024, chiếm 8,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Trong 7 tháng đầu năm 2026, kim ngạch đạt 24,58 tỷ USD, tăng 4,2% so với cùng kỳ.

Trong 8 tháng năm 2026 đạt gần 49,31 tỷ USD, tăng 7% so với cùng kỳ năm trước. Trong các mặt hàng chính 8 tháng qua, rau quả dẫn đầu với 6,02 tỷ USD, tiếp theo là cà phê đạt 6 tỷ USD, hạt điều đạt 3,35 tỷ USD và gạo đạt 2,86 tỷ USD.

Trong khi tốc độ tăng trưởng xuất khẩu nói chung của Việt Nam duy trì khoảng 9%/năm, thì riêng nhóm ngành nông sản và thực phẩm giai đoạn 2022-2025 đạt mức tăng trưởng trung bình vượt trội từ 15-16%/năm.

Tại hội thảo “Nâng tầm giá trị nông sản và thực phẩm trong chuỗi cung ứng bền vững” diễn ra ngày 4/9 tại TP. Hồ Chí Minh, bà Nguyễn Thảo Hiền – Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài, Bộ Công Thương nhận định: "Bức tranh xuất khẩu nông sản Việt Nam đang chuyển dịch đúng hướng, từ 'tiêu thụ những gì mình có' sang 'cung cấp những gì thị trường cần', từ xuất khẩu sản lượng sang xuất khẩu giá trị và uy tín thương hiệu".

Sự thay đổi này được minh chứng bằng việc tỷ trọng hàng chế biến sâu của Việt Nam tăng nhanh. Điển hình như ngành gạo, ước tính khoảng 80% sản phẩm xuất khẩu là gạo thơm chất lượng cao. Với dòng gạo ST25, Bộ Công Thương liên tục nhận được yêu cầu từ châu Âu và Hoa Kỳ để tìm kiếm nguồn cung chất lượng. Bên cạnh đó, các sản phẩm cà phê xuất khẩu cũng nâng cao đáng kể hàm lượng chế biến thay vì xuất khẩu thô như trước.

Về cơ cấu thị trường, nông sản Việt đang ghi nhận sự tăng trưởng tại các quốc gia khắt khe. Trung Quốc hiện là thị trường lớn nhất chiếm 25-26%; thị trường EU tăng trưởng 5-6%; đặc biệt thị trường xa như Mỹ Latinh dù kim ngạch còn nhỏ nhưng tăng tốc mạnh mẽ với tốc độ 20-30% mỗi năm.

Thách thức từ "tiêu chuẩn xanh" và rào cản kỹ thuật Châu Âu

Để giữ vững vị thế tại các thị trường cao cấp như EU và Hoa Kỳ, doanh nghiệp Việt không thể tiếp tục canh tác theo phương thức truyền thống. Các thị trường này liên tục siết chặt quy định về kiểm dịch động thực vật (SPS), truy xuất nguồn gốc và áp dụng hàng loạt các tiêu chuẩn xanh, bền vững mang tính bắt buộc.

Một số quy định pháp lý quốc tế tiêu biểu bao gồm: EUDR quy định chống phá rừng của EU; CBAM cơ chế điều chỉnh carbon biên giới; IUU quy định chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định.

Nhận định về con đường tiếp cận thị trường châu Âu bền vững, ông Sven Dekker – Đại diện Công ty Food Europe BV (Hà Lan) nhấn mạnh: Việc bảo đảm chuỗi cung ứng bền vững “từ hạt giống đến bàn ăn” chính là chìa khóa để nông sản Việt vươn vào châu Âu. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải kiểm soát nghiêm ngặt toàn bộ chuỗi giá trị từ khâu chọn giống, vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, thu hoạch, chế biến, bảo quản, logistics cho đến khâu phân phối cuối cùng. Trong đó, ba yếu tố cốt lõi không thể thiếu là chất lượng, an toàn thực phẩm và tính minh bạch.

Cánh cửa Trung Đông và Đông Nam Á rộng mở

Trong chiến lược đa dạng hóa thị trường nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc, khu vực Trung Đông và Đông Nam Á nổi lên như những thị trường ngách vô cùng tiềm năng.

Đối với khu vực Trung Đông, mặc dù bất ổn chính trị gây ra một số gián đoạn cho chuỗi cung ứng thế giới, song nhu cầu nhập khẩu lương thực chất lượng cao tại đây không hề suy giảm do áp lực lớn về an ninh lương thực.

Đánh giá về cơ hội giao thương tại Trung Đông, ông Trần Tấn Sỹ – Giám đốc phụ trách Việt Nam của Tập đoàn Lootah (UAE) cho biết: Trong năm 2025, UAE đã chi tới 15 tỷ USD để nhập khẩu nông sản, thực phẩm nhưng có tới 77% trong số đó được tái xuất sang các nước khác trong khu vực Trung Đông. Đây là cơ hội rất lớn vì doanh nghiệp Việt không chỉ xuất khẩu hàng hóa trực tiếp vào UAE, mà hoàn toàn có thể lấy quốc gia này làm cửa ngõ chiến lược để thâm nhập sâu rộng vào toàn bộ thị trường Trung Đông.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Tập đoàn Lootah đang chủ động đầu tư xây dựng một trung tâm thực phẩm quy mô lớn tại UAE nhằm quy tụ nông sản, thực phẩm Việt Nam, bảo đảm chuỗi cung ứng ổn định. Các tập đoàn bán lẻ lớn khác của UAE như Lulu cũng đánh giá rất cao năng lực cung ứng từ phía Việt Nam.

Bên cạnh Trung Đông, thị trường nội vùng Đông Nam Á cũng còn nhiều dư địa lớn. Đại diện Tập đoàn Central Retail (đơn vị có bề dày hoạt động tại Việt Nam) khẳng định cơ hội cho nông sản Việt tại đây rất rộng mở, đồng thời tập đoàn đang triển khai các chương trình hỗ trợ cụ thể giúp các đối tác nâng cao năng lực cạnh tranh và bứt phá thị trường.

Xây dựng chuỗi giá trị toàn diện

Đứng trước các yêu cầu ngày một khắt khe, thay vì xem tiêu chuẩn xanh là rào cản, cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đang biến áp lực thành động lực đổi mới tư duy, tái cơ cấu hướng tới sự bền vững.

Chia sẻ từ góc độ doanh nghiệp, ông Lê Anh Dũng – Tổng giám đốc Tổng công ty Rau quả, Nông sản (Vegetexco) nhận định: Để đối phó hiệu quả với những biến động nhanh chóng và khó dự báo của thị trường quốc tế, các doanh nghiệp bắt buộc phải xây dựng chuỗi cung ứng toàn diện, khép kín gồm đầy đủ các khâu: nguồn giống – canh tác – thu hoạch – chế biến, bảo quản – thương mại. Đồng thời, việc chủ động đa dạng hóa sản phẩm là giải pháp sống còn để doanh nghiệp linh hoạt chuyển dịch an toàn khi thị trường có biến động.

Sự phát triển bền vững của ngành nông sản và thực phẩm Việt Nam đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa ba giải pháp then chốt: định hướng quy hoạch và hỗ trợ kỹ thuật chế biến sâu từ cơ quan quản lý nhà nước; năng lực mở rộng kênh phân phối số xuyên biên giới của các nhà cung ứng và việc tuân thủ các chuẩn mực chất lượng khắt khe của các tập đoàn bán lẻ đa quốc gia. Sự liên kết đồng bộ này là cơ sở vững chắc để hàng hóa Việt Nam nâng cao vị thế, gia tăng giá trị kinh tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tú Anh