Nông sản Việt “chủ động phòng ngừa” trước làn sóng phòng vệ thương mại

Tại Hội thảo “Doanh nghiệp nông nghiệp trước làn sóng điều tra phòng vệ thương mại” diễn ra sáng 25/6 tại TP Cần Thơ, ông Chu Thắng Trung - Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại thông tin, tính đến đầu năm 2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với hơn 320 vụ việc điều tra từ 27 thị trường. Đáng lo ngại hơn, áp lực này đang có dấu hiệu tăng tốc mạnh mẽ: chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026 đã phát sinh 21 vụ việc mới, gần bằng tổng số vụ của cả năm 2025 (23 vụ).

Các mặt hàng nông - lâm - thủy sản trọng yếu như tôm, cá tra, mật ong, gỗ, đĩa giấy… đang trở thành đích ngắm của các công cụ PVTM như chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ.

Theo ông Trung, nhiều cuộc điều tra hiện nay có tính chất phức tạp, xuất hiện những yêu cầu chưa từng có tiền lệ. Trong một số trường hợp, mức thuế áp dụng cao tương đương với lệnh cấm nhập khẩu, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, xuất khẩu và sinh kế của hàng vạn nông dân.

Thực tế, ngành thủy sản Việt Nam từng đối diện với các vụ kiện áp thuế chống bán phá giá gay gắt tại thị trường Hoa Kỳ đối với cá tra, cá basa và tôm, gây ra nhiều khó khăn kéo dài. Cách đây 3 năm, mặt hàng mật ong xuất khẩu sang Hoa Kỳ cũng bị áp mức thuế ban đầu lên tới hơn 100%, gần như triệt tiêu cơ hội xuất khẩu. Ngành gỗ bị ảnh hưởng toàn diện trên cả chuỗi giá trị và gần đây nhất, mặt hàng gạo cũng bắt đầu xuất hiện các cuộc điều tra liên quan.

Dù đối mặt với làn sóng bảo hộ lớn, sự đồng hành của Cục Phòng vệ thương mại cùng các doanh nghiệp đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Điển hình là việc giữ mức thuế 0 USD/kg cho cá tra phi lê đông lạnh vào thị trường Hoa Kỳ hoặc giảm mạnh thuế chống bán phá giá mật ong từ trên 100% xuống còn 6,72% - 21,55%, mở lại cánh cửa xuất khẩu.

Mặc dù đã có những thành công nhất định nhưng nội lực của doanh nghiệp Việt vẫn tồn tại nhiều lỗ hổng lớn. Theo khảo sát của VCCI năm 2023 cho thấy 68% doanh nghiệp chưa thực sự quan tâm đến vấn đề PVTM. Bà Nguyễn Yến Ngọc (Cục PVTM) nhận định, phần lớn doanh nghiệp nông nghiệp là quy mô vừa và nhỏ (SMEs), thường lúng túng và thiếu nguồn lực khi đối mặt với các vụ kiện kéo dài.

Khi bị điều tra, nhiều doanh nghiệp lúng túng vì thiếu dữ liệu chứng minh nguồn gốc nguyên liệu và nhật ký sản xuất. Điều này cực kỳ nguy hiểm vì trong một số trường hợp, mức thuế áp dụng cao tương đương với một lệnh cấm nhập khẩu.

Quy định PVTM của các nước ngày càng phức tạp, điển hình như việc Hoa Kỳ chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường. Bên cạnh đó là các “rào cản xanh” về môi trường, lao động và phát triển bền vững đang dần trở thành điều kiện bắt buộc.

Để hóa giải các thách thức, các chuyên gia khẳng định doanh nghiệp cần chuyển trạng thái từ “ứng phó” sang “chủ động phòng ngừa”. Ông Phạm Hoàng Lâm - Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Lam Rice Group chia sẻ, tại các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, tiêu chí về giá và chất lượng không còn là duy nhất. Thay vào đó, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững đã trở thành điều kiện bắt buộc để đàm phán hợp đồng. Việc quản lý chặt chẽ dữ liệu từ giống, phân bón đến quy trình thu hoạch chính là bằng chứng pháp lý quan trọng nhất để doanh nghiệp tự bảo vệ mình trong các cuộc điều tra quốc tế.

Còn theo bà Huỳnh Thị Ngọc Dũng (Sở NN&PTNT Cần Thơ) khẳng định, mã số vùng trồng và dữ liệu số chính là hệ thống bằng chứng tin cậy nhất. Mô hình của Cần Thơ với 657 mã số vùng trồng và việc ứng dụng công nghệ IoT (VNPT Green) vào quản lý nhật ký đồng ruộng là một ví dụ điển hình về việc xây dựng "thương hiệu xanh" để tự vệ.

Để chủ động ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại nước ngoài, bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài (Cục Phòng vệ thương mại) đề xuất, cơ quan quản lý địa phương cần theo dõi sát cảnh báo sớm để thông tin cho doanh nghiệp, đồng thời giám sát địa bàn để ngăn chặn gian lận, lẩn tránh và phối hợp thẩm tra kịp thời khi có yêu cầu. Tiếp theo, các hiệp hội đóng vai trò cầu nối truyền thông thông tin cảnh báo, đưa ra định hướng chiến lược và khuyến khích thành viên tham gia kháng kiện để bảo vệ lợi ích toàn ngành.

Bà Yến Ngọc cũng đề nghị các doanh nghiệp cần chủ động chia làm hai giai đoạn. Trước khi bị điều tra, doanh nghiệp phải chủ động tìm hiểu quy định luật pháp điều tra phòng vệ thương mại nước nhập khẩu; tăng cường sử dụng các nguyên liệu được sản xuất trong nước hoặc từ các nguồn cung cấp không bị nước nhập khẩu áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại; duy trì sổ sách kế toán chuẩn quốc tế để đảm bảo tính minh bạch; đồng thời đánh giá kỹ rủi ro hợp đồng và tận dụng cơ chế xác định trước xuất xứ (advance rulings). Khi vụ việc xảy ra, doanh nghiệp bắt buộc phải xây dựng chiến lược xử lý thống nhất, chuẩn bị đủ nguồn lực, cân nhắc thuê luật sư và hợp tác toàn diện với cơ quan điều tra nước ngoài.

Phòng vệ thương mại không còn là việc riêng của Nhà nước mà phải trở thành năng lực tự bảo vệ của mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng. Xây dựng niềm tin thị trường bằng sự minh bạch dữ liệu từ chính đồng ruộng chính là lá chắn vững chắc nhất để nông sản Việt tự tin vươn ra biển lớn.

Tú Anh