Nghị quyết 68-NQ/TW – động lực cho nghệ nhân phát huy giá trị nghề truyền thống

Nghệ nhân, làng nghề có đóng góp quan trọng trong “bức tranh" kinh tế

Theo thống kê của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ NN&PTNT (nay là Bộ NM&MT), Việt Nam có 5.400 làng nghề; 57 Di sản Văn hóa Phi Vật thể quốc gia thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống được ghi nhận… Có khoảng 3 triệu lao động nông thôn làm việc ở các làng nghề.

Hiện nay cả nước có 774.392 cơ sở sản xuất kinh doanh sản phẩm thủ công mỹ nghệ, tập trung nhiều ở nhóm đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thêu ren, cơ khí nhỏ, trang sức và đá quý… với 2.107 nghệ nhân, thợ giỏi.

Những năm gần đây, hàng thủ công mỹ nghệ luôn nằm trong nhóm 10 mặt hàng xuất khẩu có kim ngạch lớn nhất của Việt Nam, với rất nhiều sản phẩm đa dạng, có giá trị gia tăng cao, biên độ lợi nhuận lớn hơn so với nhiều mặt hàng xuất khẩu khác. Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Việt Nam đã có mặt tại 163 quốc gia và vùng lãnh thổ. Kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam đã tăng từ 1,62 tỷ USD năm 2015, lên 2,23 tỷ USD năm 2019. Dự kiến, năm 2025, Việt Nam có thể tăng kim ngạch xuất khẩu ngành hàng này lên mức 4 tỷ USD và phấn đấu đạt mốc 6 tỷ USD vào năm 2030.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, làng nghề nói chung, lĩnh vực thủ công mỹ nghệ Việt Nam nói riêng cũng đang gặp những vấn đề tồn tại. Đó là hiện trạng sản xuất chủ yếu theo kiểu tự phát, quy mô sản xuất nhỏ, công nghệ lạc hậu, trình độ tay nghề lao động không đồng đều. Đa số các cơ sở sản xuất vẫn chưa chú trọng đến chiến lược xây dựng và phát triển thương hiệu cho sản phẩm của mình, chậm thay đổi về mô hình. Do hoạt động sản xuất kinh doanh tự phát, các hộ làm nghề, các nghệ nhân trong làng nghề chưa có sự gắn kết chặt chẽ nên hiệu quả sản xuất kinh doanh chưa cao. Bức tranh làng nghề, cơ sở thủ công mỹ nghệ vẫn là manh mún, nhỏ lẻ, khó tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và thị trường.

Theo Nghệ nhân Triệu Đăng Khoa - Chủ tịch Hội làng nghề chạm bạc Đồng Xâm tỉnh Thái Bình (nay là tỉnh Hưng Yên), Hội làng nghề có 50 thành viên thì trong đó có 6 nghệ nhân. Thời gian qua để gìn giữ làng nghề, nhiều gia đình đã chú trọng truyền nghề cho con em, tuy nhiên sức hút từ nghề truyền thống chưa thực sự lớn đối với thế hệ trẻ do đầu ra cho sản phẩm chưa ổn định, thu nhập thấp hơn so với các ngành nghề khác.

Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam Tôn Gia Hóa cho rằng, các ngành nghề thủ công mỹ nghệ Việt Nam chưa được xây dựng theo quy trình bài bản, gây khó khăn cho việc bảo vệ, phát triển thương hiệu. Giá trị các thương hiệu chưa đảm bảo cho việc tiếp cận các thị trường khó tính ở nước ngoài, từ đó giá thành sản phẩm không thể nâng cao. Do đó, cần nhanh chóng hoàn thiện công tác quy hoạch tổng thể phát triển ngành, đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ trong thiết kế mẫu mã và sản xuất, tăng cường xúc tiến thương mại, xây dựng mạng lưới tiêu thụ, xuất khẩu và nâng cao vai trò, hiệu quả hoạt động của các hiệp hội.

Để giải quyết bài toán nêu trên, một số chuyên gia cho rằng, các làng nghề cần đầu tư vào việc xây dựng thương hiệu cho sản phẩm của mình. Điều này không chỉ giúp tăng giá trị sản phẩm mà còn tạo sự nhận diện mạnh mẽ trên thị trường quốc tế. Cùng với đó, sử dụng các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội để quảng bá sản phẩm và tiếp cận khách hàng toàn cầu, từ đó giúp giảm chi phí và mở rộng thị trường một cách hiệu quả...

Theo TS. Lê Ngọc Dũng - Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam (VATA): "Để phát huy hơn nữa vai trò của nghệ nhân, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách đãi ngộ, tôn vinh kịp thời, tạo điều kiện thuận lợi cho việc truyền nghề, đào tạo thế hệ kế thừa. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về nghệ nhân và di sản, đẩy mạnh xúc tiến thương mại quốc tế cho sản phẩm truyền thống, và định vị thương hiệu Việt qua những giá trị văn hóa lâu bền".

Nghệ nhân, làng nghề được trao những cơ hội từ Nghị quyết 68-NQ/TW

Còn nhớ tại Diễn đàn “Kết nối thương mại sản phẩm thủ công mỹ nghệ, OCOP với hệ thống khách hàng chiến lược tại Việt Nam” được tổ chức vào tháng 10/2024, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT (nay là Bộ NM&MT) Trần Thanh Nam nhận định, với sức sáng tạo dồi dào của nghệ nhân, doanh nghiệp, các sản phẩm của ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam rất đa dạng và có thể tiếp tục mở rộng thị trường ra các nước. Tuy nhiên, để đáp ứng được các tiêu chuẩn cũng như thị hiếu của người tiêu dùng trên thế giới, yêu cầu về thẩm mỹ, tính sáng tạo trong từng sản phẩm thủ công mỹ nghệ là rất lớn. Sản phẩm làm ra phải phục vụ cuộc sống. Do đó, rất cần sự tư vấn, gợi ý của các chuyên gia nước ngoài về thị trường, các kỹ thuật mới, công nghệ mới để các nghệ nhân nâng cao tay nghề, nắm bắt được nhu cầu thị trường quốc tế để thổi hồn vào sản phẩm.

Cũng theo Thứ trưởng Trần Thanh Nam, thời gian qua, Bộ cũng đang tổ chức các chương trình tập huấn, truyền đạt cho nghệ nhân công nghệ mới, kỹ thuật mới, tạo ra sức sáng tạo phù hợp với nhu cầu mới của thị trường thế giới nhằm thúc đẩy sản xuất, giá trị gia tăng cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ để khắc phục khó khăn, phấn đấu đạt được kim ngạch xuất khẩu như mục tiêu đã đề ra.

Trên thực tế, những “nút thắt” khó khăn cho các nghệ nhân, làng nghề và ngành nghề thủ công mỹ nghệ đã được nhận diện từ lâu. Các bộ, ngành, địa phương cũng rất quan tâm, hỗ trợ, tìm phương án tháo gỡ. Nhưng hiệu quả chưa đạt được như kỳ vọng.

Trong lĩnh vực kinh tế tư nhân, trong một thời gian dài vẫn bị đặt trong tư thế “thứ yếu”, thiếu sự bình đẳng thực sự về cơ hội tiếp cận nguồn lực, thông tin, đất đai, tín dụng… dẫn đến tình trạng chưa nhất quán giữa chủ trương và chính sách. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 68, trong đó không những khẳng định vị thế và vai trò then chốt của kinh tế tư nhân mà còn cam kết cải thiện môi trường thể chế, gỡ bỏ rào cản, tạo điều kiện để khu vực này bứt phá trong giai đoạn mới, được xem là kỳ vọng sẽ tạo đà cho kinh tế tư nhân bứt phá, trong đó có lĩnh vực tiểu thủ công nghiệp, làng nghề - nơi các nghệ nhân đang tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Nghị quyết 68 đã đề ra nhiều giải pháp mang tính thể chế như hoàn thiện pháp luật, chính sách đột phá về sở hữu, đầu tư, kinh doanh; bảo đảm quyền bình đẳng trong tiếp cận các nguồn lực phát triển như vốn, đất đai, công nghệ, dữ liệu; thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số; khuyến khích làm giàu hợp pháp, chính đáng. Đặc biệt, môi trường kinh doanh phải đạt chuẩn khu vực và quốc tế, thông thoáng, minh bạch, chi phí thấp, an toàn, dễ thực thi.

Với những giải pháp trên, Nghị quyết 68 không chỉ tạo hành lang pháp lý thuận lợi mà còn xác lập tinh thần đồng hành, hỗ trợ thực chất, khuyến khích đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp. Đây là điều rất cần thiết trong giai đoạn mà các doanh nghiệp tư nhân đang đứng trước cả thách thức và cơ hội từ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hội nhập toàn cầu sâu rộng. Đặc biệt là ở các lĩnh vực đặc thù như làng nghề, thủ công mỹ nghệ, các cơ sở sản xuất do nghệ nhân làm chủ.

Có thể nói, Nghị quyết 68 sẽ mở ra những cơ hội cho các nghệ nhân, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất làng nghề tiếp cận các nguồn lực về vốn, công nghệ; chính sách hỗ trợ về chuyển đổi số, nâng cao năng lực cạnh tranh, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo, liên doanh, liên kết, phát triển sản phẩm, dịch vụ, mở rộng thị trường…từ đó tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đã tồn tại trong một thời gian dài. Từ đó nghệ nhân có thêm nhiều cơ hội để phát triển và cống hiến tinh hoa, trí tuệ của mình cho quê hương, đất nước.

Lâm Tới