Người giữ hồn men cổ Bát Tràng

Nghệ nhân Tô Thanh Sơn sinh ra tại làng gốm Bát Tràng (Hà Nội), trong một gia đình có truyền thống làm gốm lâu đời. Ông là cháu ngoại dòng họ Vương – một trong 19 dòng họ đầu tiên lập nên làng gốm Bát Tràng.

Trong giới nghề, ông được nhắc đến cùng các nghệ nhân nổi tiếng khác của Bát Tràng qua câu truyền tụng “Độ – Thắng – Lợi – Sơn”. Nếu nghệ nhân Trần Độ nổi tiếng với phục chế gốm cổ Lý – Trần, nghệ nhân Vũ Đức Thắng gây dấu ấn với kỹ thuật men chồng màu và bảo tàng Hồn Đất Việt, thì nghệ nhân Tô Thanh Sơn lại được biết đến là người phát triển thành công dòng men rạn từ xương gốm, men lam cổ và men xanh ngọc búp dong từng thất truyền từ thế kỷ XIX.

Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự vào đầu những năm 1980, ông quyết định trở về nối nghiệp gia đình. Không bằng lòng với những kiến thức sẵn có, ông tìm đến các nghệ nhân lão luyện trong làng để học hỏi kỹ thuật tạo dáng, bí quyết làm men, phối màu và cả những biến hóa của ngọn lửa trong lò nung.

Theo nghệ nhân Tô Thanh Sơn, làm gốm không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn hóa dân tộc. “Muốn đi lên được phải thả hồn vào sản phẩm. Mình không yêu sản phẩm của mình thì tại sao người tiêu dùng yêu được”, ông từng chia sẻ.

Từ những năm 1990, trong bối cảnh thị trường gốm sứ cạnh tranh khốc liệt, đặc biệt trước làn sóng hàng ngoại nhập, ông lựa chọn con đường phát triển dựa trên nền tảng gốm truyền thống thay vì chạy theo xu hướng thương mại ngắn hạn. Chính định hướng này đã tạo nên dấu ấn riêng cho thương hiệu gốm mang tên Tô Thanh Sơn.

Hành trình phục hồi những giá trị thất truyền 

Con đường theo đuổi nghệ thuật gốm của nghệ nhân Tô Thanh Sơn không hoàn toàn bằng phẳng. Ông từng đối mặt với nhiều thất bại và khó khăn tài chính sau những lần hợp tác kinh doanh không thành công. Tuy nhiên, chính những biến cố ấy giúp ông nhận ra rằng giá trị bền vững của gốm Việt nằm ở bản sắc truyền thống.

Bước ngoặt lớn đến khi ông ghi nhớ lời khuyên của Giáo sư, họa sĩ Trần Khánh Chương: “Muốn nghề gốm trở nên bền vững và phát triển thì phải phát huy trên nền tảng gốm truyền thống”. Từ đó, ông tập trung nghiên cứu các dòng men cổ, phục hồi hoa văn và kỹ thuật chế tác xưa.

Một trong những dấu mốc đáng chú ý là việc ông chế tác thành công đôi bình gốm men lam dâng tiến tại đền thờ tổ gốm sứ Đặng Huyền Thông ở Chu Đậu (Hải Dương). Thành công này được giới chuyên môn đánh giá cao bởi ông đã tái hiện gần như nguyên vẹn màu men lam xám đặc trưng của gốm cổ thế kỷ XVI.

Năm 2013, nghệ nhân Tô Thanh Sơn được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Hiện nay, với vai trò cố vấn Hội nghệ nhân, ông tiếp tục truyền dạy kinh nghiệm cho lớp nghệ nhân trẻ, góp phần bảo tồn và phát triển nghề gốm truyền thống Bát Tràng.

Không chỉ tạo ra những sản phẩm gốm gia dụng được thị trường đón nhận, từ đồ thờ, ấm chén đến bình hoa nghệ thuật, Nghệ nhân Tô Thanh Sơn còn xây dựng không gian trưng bày riêng để lưu giữ các sáng tác và hiện vật gốm quý giá.

Trong dòng chảy hiện đại, hành trình của Nghệ nhân Tô Thanh Sơn cho thấy sức sống bền bỉ của gốm Bát Tràng không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác, mà còn ở tình yêu nghề và ý thức gìn giữ di sản văn hóa dân tộc. Những giá trị mà ông theo đuổi đang góp phần tạo nên diện mạo mới cho gốm Việt trên hành trình hội nhập và phát triển.

Thuỳ Linh (t/h)