Nghệ nhân đưa di sản vươn xa nhờ chuyển đổi số

Hà Nội hiện là "thủ phủ" làng nghề của cả nước với hơn 1.300 làng nghề và làng có nghề, trong đó có hơn 300 làng nghề truyền thống đã được công nhận. Trong bối cảnh hội nhập, chuyển đổi số đã trở thành xu hướng tất yếu giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và lưu giữ giá trị di sản bền vững.

Để làng nghề thích ứng với kỷ nguyên mới, việc đào tạo con người là yếu tố then chốt. Chia sẻ về vấn đề này tại một toạ đàm mới đây, ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, đã đưa ra lộ trình 3 bước để đạt mục tiêu 80% lao động làng nghề làm chủ công nghệ số.

Cụ thể, bước thứ nhất, đào tạo các hạt nhân công nghệ ngay trong từng làng nghề. Bước thứ hai, từ lực lượng hạt nhân đó, phổ cập kiến thức số đến đại bộ phận lao động. Bước thứ ba, nâng lên tầm cao hơn với việc hình thành đội ngũ "nghệ nhân số", những người vừa giữ được tinh hoa nghề truyền thống, vừa làm chủ được công nghệ hiện đại.

Ông Thịnh nhấn mạnh: "Chuyển đổi số không thay thế truyền thống, mà để nghề lan rộng hơn, sống lâu hơn". Đặc biệt, Hà Nội đặt nguyên tắc khi ứng dụng công nghệ vẫn phải giữ được "hồn cốt" sản phẩm, vì hiện nay làng nghề không chỉ bán món hàng đơn thuần mà là "bán sản phẩm văn hóa".

Trong kỷ nguyên số, việc nghệ nhân xuất hiện trên các phiên livestream không chỉ để bán hàng mà còn đóng vai trò bảo tồn văn hóa. Ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương, nhận định livestream chính là một “giảng đường văn hóa”.

Thông qua màn hình smartphone, các nghệ nhân kể về chiều sâu lịch sử, từ dòng men thời Lý, thời Trần của gốm Bát Tràng đến kỹ thuật nặn tò he Xuân La. Việc số hóa này tạo ra những “ký ức số”, giúp kết nối các thế hệ và định vị giá trị sản phẩm Việt trong đời sống đương đại.

Thực tế tại các làng nghề Hà Nội cho thấy chuyển đổi số không có rào cản tuổi tác. Ở tuổi ngoài 70, bà Đặng Thị Với - một trong những nghệ nhân tò he kỳ cựu của làng nghề tò he Xuân La đã trở thành gương mặt quen thuộc trên các buổi livestream quảng bá sản phẩm đặc trưng của quê hương.

Dù không kịch bản cầu kỳ, sự mộc mạc và tình yêu nghề của bà đã thu hút hàng nghìn lượt xem, minh chứng rằng nghệ nhân dám bước lên mạng thì di sản mới thực sự hồi sinh.

Ông Nguyễn Trung Thành – một nghệ nhân làng gốm Bát Tràng, sở hữu kênh TikTok gần 200 nghìn lượt theo dõi, thường xuyên chia sẻ video về đời sống làm nghề và các mẫu gốm sứ truyền thống cho biết:

"Không ai có thể đi ngược với quy luật, tất cả chúng ta đều phải update tất cả các xu hướng mới của thế giới. Vậy tại sao mình lại không lập một kênh tiktok, một kênh Facebook để bán mọi thứ cho mọi người. Việc mà bán hàng online nó sẽ mở rộng tệp khách hàng lớn hơn bán hàng truyền thống hơn rất là nhiều. Bởi chúng ta trực tiếp quay, chúng ta review công năng, tính chất của sản phẩm".

Việc chuyển đổi từ "người làm nghề" sang "người kinh doanh số" đã mang lại những con số ấn tượng. Tại Bát Tràng, hệ thống AR/VR và số hóa truyền thống đã giúp doanh số mặt hàng gốm sứ trên nền tảng số đạt trên 50 tỷ đồng (giai đoạn 4/2024 - 3/2025), với hơn 500 nghìn sản phẩm được bán ra.

Tại Phượng Dực, bà Đặng Kim Thêu, Giám đốc Công ty Mây tre An Phú cho biết nhờ học cách livestream và ứng dụng ChatGPT, AI để làm hình ảnh, video, lượng khách hàng của bà đã tăng gấp đôi, trải dài từ Bắc chí Nam.

Chuyển đổi số làng nghề là một hành trình cần sự kiên trì. Khi công nghệ gặp gỡ truyền thống, không chỉ sản phẩm được số hóa mà cả tâm hồn, ký ức của làng nghề cũng tìm được cách thức lan tỏa mới. Hình ảnh những nghệ nhân tài hoa đứng trước ống kính chính là minh chứng sống động nhất cho một Thủ đô ngàn năm văn hiến đang vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên số.

Minh Phương