Ngành thủ công mỹ nghệ đổi mới tư duy thiết kế và chuyển đổi số để bứt phá

Với 263 nghề truyền thống và gần 2.000 làng nghề được công nhận, ngành thủ công mỹ nghệ (TCMN) không chỉ tạo việc làm cho hơn 2,1 triệu lao động nông thôn mà còn đóng góp tới 2 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu mỗi năm.

Đặc biệt, việc Thủ tướng Chính phủ phê duyệt TCMN là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa trọng điểm trong Chiến lược phát triển đến năm 2030 đã đánh dấu sự chuyển dịch quan trọng: từ bảo tồn thuần túy sang phát triển dựa trên sáng tạo và gia tăng giá trị.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn sản phẩm vẫn ở phân khúc giá trị thấp, mẫu mã đơn giản và chậm đổi mới, khiến hàng Việt khó tiếp cận các thị trường cao cấp.

Theo các chuyên gia, thiết kế không chỉ là hình dáng bên ngoài mà là "linh hồn" giúp sản phẩm chạm đến cảm xúc khách hàng quốc tế. Trả lời báo chí, PGS.TS. Đặng Mai Anh, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp xác định xu hướng thiết kế mẫu mã là hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm. Các xu hướng toàn cầu như tính bền vững, thân thiện môi trường và cá nhân hóa sẽ là kim chỉ nam cho ngành.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội nhấn mạnh giải pháp thực tiễn là cần xây dựng các trung tâm thiết kế, đổi mới sáng tạo chuyên ngành ngay tại làng nghề để tạo ra những ý tưởng độc đáo, khác biệt.

Không chỉ vậy, sự kết hợp giữa kinh nghiệm của nghệ nhân và hơi thở thời đại của các nhà thiết kế trẻ chính là "chìa khóa". Ông Vũ Hy Thiều, Cố vấn Hiệp hội TCMN làng nghề Hà Nội khẳng định: "Chừng nào nghệ nhân còn sáng tạo thì nghề thủ công còn phát triển. Sự hợp tác giữa nghệ nhân và nhà thiết kế trẻ giúp giá trị truyền thống hài hòa với thời đại".

Trong bối cảnh hội nhập, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Ông Lê Bá Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (Vietcraft) đã chỉ rõ 4 trụ cột chuyển đổi số giúp ngành TCMN bứt phá:

Thứ nhất, minh bạch hóa nguồn gốc. Sử dụng mã QR, Blockchain để chứng minh "câu chuyện bền vững" và quy trình sản xuất thân thiện môi trường – tấm "giấy thông hành" vào các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản.

Thứ hai, công nghệ 3D và AR giúp khách hàng quốc tế trải nghiệm đặt sản phẩm ảo vào không gian thực của họ qua điện thoại, rút ngắn chu kỳ thiết kế và sản xuất.

Thứ ba, thương mại điện tử xuyên biên giới. Chuyển từ thụ động chờ đơn hàng sang chủ động tiếp cận người tiêu dùng toàn cầu qua Amazon, Etsy, Alibaba dựa trên phân tích dữ liệu lớn (Big Data).

Thứ tư, quản trị thông minh. Ứng dụng phần mềm quản lý tinh gọn để kiểm soát chất lượng đồng đều cho các đơn hàng lớn – điểm yếu cố hữu của nhiều làng nghề hiện nay.

Để những giải pháp trên thực sự hiệu quả, bài toán nhân lực cần được ưu tiên. TS. Đỗ Thị Liên Vân, Viện Nghiên cứu phát triển KT-XH Hà Nội đề xuất mô hình đào tạo kép: kết hợp truyền nghề truyền thống với đào tạo về thiết kế, kinh doanh và chuyển đổi số. Việc hợp tác giữa trường đại học và làng nghề sẽ tạo môi trường khởi nghiệp năng động cho giới trẻ ngay tại quê hương.

Từ thực tiễn phát triển của Hà Nội, bà Hà Thị Vinh cho biết thành phố đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ như xúc tiến thương mại, đào tạo nghề và tổ chức các cuộc thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

Theo đó, để mở rộng thị trường một cách bền vững, doanh nghiệp không chỉ cần được hỗ trợ kinh phí tham gia các hội chợ quốc tế mà cần được đồng hành về chiến lược, kỹ năng và phương thức tiếp cận thị trường. Khi cơ chế, chuỗi liên kết và hệ thống hỗ trợ được hoàn thiện, thủ công mỹ nghệ sẽ có điều kiện bứt phá mạnh mẽ hơn. 

Sự kết hợp giữa tinh hoa bàn tay nghệ nhân và sức mạnh của công nghệ chính là con đường ngắn nhất để TCMN Việt Nam thoát khỏi phân khúc giá rẻ. Khi mỗi chiếc bình gốm hay tấm lụa không chỉ là vật dụng mà còn kể được một câu chuyện văn hóa riêng biệt và đáp ứng tiêu chuẩn "xanh" của thế giới, thương hiệu quốc gia Việt Nam sẽ thực sự tỏa sáng trên bản đồ tiêu dùng cao cấp toàn cầu.

Tú Anh