Ngành sầu riêng Việt muốn vươn xa, liên kết phải bắt đầu từ vườn

Sầu riêng hiện là nông sản chủ lực, đóng góp khoảng 40% sản lượng xuất khẩu của ngành trồng trọt. Chỉ trong 8 tháng đầu năm, xuất khẩu sầu riêng ước đạt khoảng 1,95 tỷ USD, trong đó riêng thị trường Trung Quốc chiếm tới 95% thị phần (tương đương 1,85 tỷ USD), mở ra kỳ vọng hướng tới mốc 4 tỷ USD.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng nóng về quy mô đang đặt ngành hàng trước nhiều thách thức lớn. Báo cáo tại tọa đàm “Liên kết để bền vững – Hợp tác để vươn xa” diễn ra chiều 15/9, Công ty Cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu đã chỉ ra thực trạng, sản lượng thu mua của tập đoàn dự kiến tăng từ 18.000 tấn năm 2024 lên 40.000 tấn năm 2026. Trong cùng giai đoạn, giá bình quân hàng loại A giảm từ 90.000 đồng/kg xuống mức dự kiến 70.000 đồng/kg.

Những con số này đặt ra bài toán hiệu quả khi mở rộng quy mô. Sản lượng tăng cần đi cùng tỷ lệ hàng đạt chuẩn và khả năng đáp ứng ổn định yêu cầu khách hàng, qua đó bảo đảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Báo cáo nhận diện những nguyên nhân ảnh hưởng chất lượng trái như khai thác cây quá mức, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật chưa phù hợp, vật tư kém chất lượng và thiếu quy trình canh tác thống nhất.

Trong thu mua, ba điểm nghẽn được đề cập là thói quen gom chung hàng hóa, tỷ trọng mã số vùng trồng còn thấp so với nhu cầu và chất lượng chưa theo kịp yêu cầu thị trường nhập khẩu.

Các chuyên gia và đại biểu tại tọa đàm cũng khẳng định, chất lượng sầu riêng xuất khẩu phải được hình thành và kiểm soát ngay tại vườn cây chứ không thể chỉ dừng ở khâu thu mua.

Một trong những rào cản lớn hiện nay là cơ chế thu mua chưa ghi nhận đúng nỗ lực của người làm tốt. Ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tân Lập Đông (xã Pơng Drang, tỉnh Đắk Lắk) chia sẻ: khi người làm tốt và người làm chưa tốt bị đánh đồng đứng chung hàng, động lực cải thiện chất lượng của nông dân sẽ bị thui nhụt. Vì vậy, liên kết cần có các tiêu chuẩn rõ ràng để tôn vinh và bảo vệ quyền lợi của những hộ tuân thủ đúng quy trình.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Ngô Tường Vy - Tổng Giám đốc Tập đoàn Chánh Thu nhấn mạnh: Doanh nghiệp không chỉ tìm kiếm vùng nguyên liệu đủ lớn mà phải xây dựng vùng nguyên liệu đủ chất lượng, ổn định và bền vững. Doanh nghiệp có trách nhiệm truyền đạt rõ ràng các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chí của nhà nhập khẩu đến thương lái, HTX và người dân. Sự đồng hành phải diễn ra trước thời điểm thu hoạch, từ hướng dẫn kỹ thuật, cập nhật diễn biến thị trường đến kiểm soát quy trình canh tác thực tế.

Cũng tại tọa đàm, ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, cho rằng doanh nghiệp nắm bắt nhanh các tín hiệu thị trường, từ quy chuẩn kỹ thuật đến biến động cung cầu. Do đó, doanh nghiệp cần giữ vai trò trung tâm trong định hướng sản xuất, tạo niềm tin cho nông dân.

Theo ông Hoan, chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp đòi hỏi thay đổi cách tổ chức chuỗi giá trị. Doanh nghiệp cần chủ động đồng hành từ đầu vụ, hỗ trợ kỹ thuật thông qua khuyến nông, chuẩn hóa hợp đồng liên kết và dự báo thị trường từ 3 đến 6 tháng.

Doanh nghiệp cũng cần đưa khuyến nông cộng đồng sát vườn. Tập huấn kỹ thuật bám sát thực tế từng vườn cây và diễn biến mùa vụ để xử lý kịp thời các sự cố dịch bệnh. Phát huy vai trò thương lái và HTX. Trong đó, thương lái đóng vai trò tập hợp sản lượng dựa trên tiêu chuẩn chung; HTX làm cầu nối trung gian tổ chức sản xuất và giám sát chất lượng liên tục.

Một hướng nâng giá trị khác được ông Hoan đề cập là chế biến sâu. Theo đó, cần xem chế biến là con đường gia tăng giá trị, được đầu tư chủ động và bài bản, thay vì chỉ tìm đến khi đầu ra nông sản gặp khó khăn.

Ông Lê Minh Hoan cũng nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong chuyển từ thống kê diện tích, sản lượng sang quản trị ngành hàng. Chính quyền cần đồng hành trong tổ chức vùng trồng, quản lý mã số, phối hợp các đoàn thể vận động nông dân tuân thủ quy trình.

Với chế biến sâu, chi phí đầu tư lớn và thời gian thu hồi vốn dài đặt ra nhu cầu hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn đầu. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người sản xuất sẽ góp phần ổn định vùng nguyên liệu, phát triển thị trường.

Để liên kết đi vào thực chất, dữ liệu và công nghệ đóng vai trò là nền tảng minh bạch hóa. Tọa đàm đã giới thiệu giải pháp công nghệ F+Smart THVi, cho phép kết nối dữ liệu từ cảm biến, hình ảnh thực địa, tình trạng đất, sức khỏe cây trồng và dự báo thời tiết. Giải pháp này hỗ trợ cảnh báo sớm rủi ro, tối ưu hóa lượng nước tưới, quản lý dinh dưỡng và giúp doanh nghiệp cũng như HTX có đầy đủ cơ sở dữ liệu để tư vấn kỹ thuật chính xác cho nông dân.

Hành trình đưa sầu riêng Việt Nam vươn xa trên thị trường quốc tế không thể dựa vào sự may rủi hay việc mở rộng diện tích tự phát. Sự kết hợp giữa chất lượng tại vườn, sự minh bạch trong thu mua, năng lực chế biến sâu và ứng dụng công nghệ số chính là công thức cốt lõi để xây dựng một ngành hàng sầu riêng phát triển bền vững và giá trị cao.

Tuấn Kiệt