Ngành hàng chanh leo Việt Nam hướng đến phát triển bền vững theo chuỗi liên kết

Tại diễn đàn, ông Tô Văn Huấn, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật cho biết, trong hơn 10 năm qua, xuất khẩu chanh leo Việt Nam đã ghi nhận sự tăng trưởng "thần tốc", từ 20 triệu USD vào năm 2015 lên 222,5 triệu USD vào năm 2023. Tính đến tháng 10 năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đã đạt hơn 202 triệu USD. Hiện tại, Tây Nguyên đang là "thủ phủ" chanh leo của cả nước, chiếm 86,4% diện tích và 92,5% sản lượng năm 2024.

Đặc biệt, việc chanh leo Việt Nam được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc từ tháng 7/2022 đã tạo cơ hội lớn, góp phần gia tăng thu nhập và lợi nhuận cho các chủ thể trong chuỗi ngành hàng. Theo định hướng, chanh leo được xác định là ngành hàng phát triển bền vững với mục tiêu duy trì 12.000–15.000 ha và sản lượng 250.000–300.000 tấn vào giai đoạn 2025-2030.

Mặc dù có lợi thế về chi phí cạnh tranh và điều kiện địa lý, ngành chanh leo vẫn gặp khó khăn ở quy mô sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ chế biến sâu thiếu đồng bộ và mức độ nhận diện thương hiệu trên thị trường quốc tế. Trong đó, hai "nút thắt" lớn nhất cần tháo gỡ bao gồm:

Chất lượng giống tiếp tục là thách thức lớn, đặc biệt yêu cầu về giống sạch bệnh, nhất là sạch virus. Dịch bệnh trên cây chanh leo diễn biến ngày càng phức tạp. Kết quả điều tra cho thấy bệnh virus (như bệnh cứng trái) là nguyên nhân gây thiệt hại nghiêm trọng nhất, lây lan chủ yếu qua nhân giống vô tính và côn trùng môi giới. Giống không rõ nguồn gốc, chất lượng kém, năng suất thấp vẫn đang tồn tại, gây rủi ro lớn cho người trồng.

Các thị trường nhập khẩu lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản, và Trung Quốc ngày càng đưa ra yêu cầu nghiêm ngặt hơn về tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Sản phẩm cô đặc xuất khẩu đang gặp rào cản do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cao, đôi khi gấp 4 lần so với quả tươi. Hàng hóa phải tuân thủ Nghị định thư về Yêu cầu Kiểm dịch thực vật (như với Trung Quốc), hoặc phải áp dụng biện pháp quản lý rủi ro (như chiếu xạ khi xuất khẩu sang Úc).

Theo ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, để phát triển bền vững, ngành chanh leo cần đồng bộ hóa các khâu then chốt.

Trong đó, cần chuẩn hóa và siết chặt công tác quản lý giống trên địa bàn, yêu cầu các doanh nghiệp cung cấp giống sạch bệnh, chất lượng tốt cho nông dân. Về canh tác, cần áp dụng Quản lý tổng hợp sâu bệnh hại (IPM), sử dụng cây giống khỏe, vệ sinh đồng ruộng, tăng cường hữu cơ và sử dụng thuốc sinh học để giảm phụ thuộc vào thuốc hóa học.

Vẫn theo ông Dương, phát triển vùng trồng và liên kết sản xuất phải xuất phát từ nhu cầu thị trường và được tổ chức bài bản. Mối quan hệ hữu cơ giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp là yếu tố cốt lõi quyết định thành công của toàn chuỗi giá trị. Mô hình liên kết cần mở rộng thành mô hình “5 nhà” (Doanh nghiệp – HTX – Nông dân – Ngân hàng – Nhà nước), dựa trên hợp đồng bao tiêu rõ ràng và chia sẻ lợi ích, rủi ro công bằng.

Để đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế, cần đẩy mạnh việc cấp mã số vùng trồng, áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP. Doanh nghiệp cũng cần chủ động bắt tay với hợp tác xã để thúc đẩy quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn và thực hiện số hóa vùng trồng nhằm nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc.

Minh Phương