Ngành gỗ Việt tìm dư địa tăng trưởng, hướng đến mục tiêu 25 tỷ USD

Ngành gỗ hiện là trụ cột xuất khẩu tỷ USD của Việt Nam với kim ngạch năm 2025 đạt khoảng 18,2 tỷ USD. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là mức độ phụ thuộc quá lớn vào thị trường Hoa Kỳ, vốn chiếm tới 54,6% - 55% tổng kim ngạch toàn ngành.

Sự hiện diện quá lớn này khiến đồ gỗ Việt Nam liên tục trở thành đối tượng của các cuộc điều tra phòng vệ thương mại. Bên cạnh đó, các đạo luật như Lacey Act của Hoa Kỳ yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt nguồn gốc gỗ hợp pháp đang trở thành rào cản pháp lý quan trọng.

Ông Ngô Sỹ Hoài – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) cho biết: “Chúng ta đang là người chơi nổi bật tại thị trường Mỹ nên liên tục trở thành đối tượng của các cuộc điều tra phòng vệ thương mại”. Ông cảnh báo nếu thị trường này sụt giảm 10-20%, ngành gỗ có thể mất từ 1 đến 2 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu.

Để thoát khỏi vòng xoáy khó khăn và hướng tới mục tiêu dài hạn, ngành gỗ cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp chiến lược. Thứ nhất, chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững. Đây không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Trọng tâm không còn là mở rộng diện tích mà là nâng cao năng suất và chất lượng trên quỹ đất 14,97 triệu ha rừng hiện có.

Mục tiêu đến 2030, 100% diện tích rừng của các tổ chức phải đạt chuẩn quản lý bền vững; tối thiểu 1 triệu ha có chứng chỉ quốc tế như FSC hoặc PEFC. Giảm dần sự lệ thuộc vào nguồn gỗ nhập khẩu, thay thế chu kỳ khai thác ngắn (5-7 năm) bằng rừng gỗ lớn để nâng cao giá trị và tích lũy carbon.

Thứ hai, đa dạng hóa thị trường và tận dụng FTA. Để giảm rủi ro từ sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, EU - chiếm 90% kim ngạch), ngành gỗ cần đẩy mạnh tiếp cận các thị trường tiềm năng mới như Trung Đông, Ấn Độ, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh; khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP để hưởng ưu đãi thuế quan và nâng cấp công nghệ; không bỏ trống thị trường nội địa với quy mô hơn 100 triệu dân.

Thứ ba, chuyển đổi số và đầu tư công nghệ. Nâng cấp từ gia công (OEM) sang thiết kế và xây dựng thương hiệu riêng (ODM, OBM). Trong đó, áp dụng hệ thống dữ liệu lô rừng gắn tọa độ địa lý và truy xuất nguồn gốc điện tử để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế; đầu tư tự động hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản trị sản xuất để tối ưu hóa hiệu suất.

Thứ tư, tháo gỡ "nút thắt" về thể chế trong nước. Cần sự phối hợp từ các Bộ, ngành để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp tục thực hiện các cơ chế hoàn thuế thực chất, kịp thời để giảm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp đầu chuỗi; xem xét lùi thời gian áp dụng quy định này đối với hộ trồng rừng (khoảng 1-1,5 năm) để tạo điều kiện thích ứng cho người dân vùng sâu, vùng xa.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ – Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh: “Ngành gỗ và lâm sản không thể tiếp tục tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên sinh khối ngắn hạn và nguyên liệu nhập khẩu, mà cần chuyển đổi sang mô hình lâm nghiệp bền vững, tự chủ nguyên liệu, nâng cấp chuỗi giá trị và tối ưu hiệu suất sinh thái trên mỗi hecta đất rừng”.

Đồng quan điểm về những rủi ro chính sách, ông Đỗ Ngọc Hưng – Tham tán thương mại Việt Nam tại Hoa Kỳ lưu ý các doanh nghiệp cần sẵn sàng ứng phó với khả năng Hoa Kỳ áp thuế nhập khẩu bổ sung (lên tới 10-25%) theo các điều khoản thương mại khắt khe.

Với mục tiêu 25 tỷ USD vào năm 2030, ngành gỗ Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt lịch sử. Việc kết hợp giữa tư duy kinh tế xanh, công nghệ số và sự linh hoạt trong thị trường sẽ là "chìa khóa" để ngành giữ vững vị thế và vươn tầm thế giới.

Minh Phương