Ngành gỗ cần chuyển đổi xanh và hội nhập bền vững để nâng cao năng lực cạnh tranh

Hiện nay, ngành chế biến và xuất khẩu gỗ của Việt Nam không còn xoay quanh chất lượng sản phẩm hay giá cả. Các thị trường lớn, điển hình là Vương quốc Anh, đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình thương mại "dựa trên bằng chứng" thay vì "dựa trên niềm tin" như trước đây.

Theo các chuyên gia, người tiêu dùng và nhà nhập khẩu hiện đòi hỏi khắt khe về tính hợp pháp của nguồn nguyên liệu, khả năng truy xuất nguồn gốc, quản lý rừng bền vững và giảm phát thải khí nhà kính. Những tuyên bố về phát triển bền vững sẽ không còn sức thuyết phục nếu thiếu hồ sơ dữ liệu, kết quả xác minh độc lập và kiểm kê dấu chân carbon theo các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 14067.

Trong bối cảnh đó, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA) đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy thương mại song phương. Sau hơn 5 năm thực thi, xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này duy trì mức tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm.

Riêng với ngành gỗ, năm 2025 ghi nhận kim ngạch xuất khẩu sang Anh đạt 244,2 triệu USD, tăng 8,9% so với năm 2024. Trong đó, đồ nội thất bằng gỗ chiếm tỷ trọng áp đảo với 90,1% tổng trị giá xuất khẩu. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng này, việc đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường và trách nhiệm xã hội không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc để khai thác hiệu quả ưu đãi thuế quan.

Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết, với ngành gỗ, dù là UKVFTA, EVFTA hay các FTA khác, doanh nghiệp đều phải đáp ứng yêu cầu về tính hợp pháp của gỗ và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, tại các thị trường châu Âu, doanh nghiệp phải cung cấp các bằng chứng điện tử để chứng minh sản phẩm được sản xuất từ nguồn nguyên liệu hợp pháp, không gây mất rừng, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và an sinh xã hội.

Theo ông, việc đáp ứng các tiêu chuẩn này không chỉ giúp doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các ưu đãi từ UKVFTA mà còn là điều kiện để giữ vững khả năng cạnh tranh tại thị trường Anh cũng như nhiều thị trường phát triển khác.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, các cơ quan quản lý và tổ chức chứng nhận đang tập trung hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và pháp lý. Một trong những mắt xích quan trọng nhất là hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm đang phối hợp với FAO xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử và cơ sở dữ liệu tập trung, thay thế cho hồ sơ giấy truyền thống nhằm minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng. Trung tâm Chứng nhận Quản lý rừng bền vững (VFCC) đang đẩy mạnh xây dựng các bộ tiêu chuẩn, hướng dẫn doanh nghiệp và chủ rừng thực hiện quản lý rừng bền vững, đáp ứng quy định về sản xuất không gây mất rừng.

Theo ThS Bùi Thị Nha Trang - Quản lý bộ phận Chứng nhận các tiêu chuẩn bền vững Control Union Việt Nam cho biết: “Việc xây dựng các vùng nguyên liệu được quản lý bền vững, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng, mở rộng kiểm kê và xác minh phát thải khí nhà kính, đồng thời phát triển các dự án tín chỉ carbon chất lượng cao sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành gỗ. Không chỉ tạo điều kiện tiếp cận các thị trường có giá trị cao, những giải pháp này còn mở ra cơ hội hình thành các mô hình kinh doanh mới, trong đó giá trị của rừng được nhìn nhận không chỉ thông qua sản lượng gỗ mà còn thông qua các dịch vụ hệ sinh thái và khả năng hấp thụ carbon” .

Bên cạnh những giải pháp trên, thách thức hiện nay là mối liên kết giữa doanh nghiệp và người trồng rừng vẫn còn lỏng lẻo, dễ đứt gãy trước biến động thị trường. Để giải quyết tận gốc vấn đề này, ngành gỗ cần thay đổi tư duy từ "phát triển chuỗi cung ứng" sang "xây dựng hệ sinh thái đồng kiến tạo giá trị".

Trong hệ sinh thái này, các chủ thể bao gồm Nhà nước, doanh nghiệp, người trồng rừng, các viện nghiên cứu và tổ chức trung gian cùng tham gia tạo lập, chia sẻ và tái đầu tư giá trị. Ở đó, tri thức từ các viện trường phải trở thành "đầu vào" của chuỗi giá trị, và niềm tin giữa các bên phải được củng cố bằng sự chia sẻ lợi ích minh bạch.

Chuyển đổi xanh là một hành trình đầy thách thức nhưng cũng là cơ hội để ngành gỗ Việt Nam tự làm mới mình. Sự kết hợp giữa việc tận dụng các ưu đãi từ FTA và nỗ lực nội tại trong số hóa, xanh hóa sản xuất sẽ là nền tảng vững chắc để gỗ Việt khẳng định vị thế và uy tín trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Tú Anh