Nâng tầm giá trị thương hiệu gạo Việt: Chuyển tư duy từ "sản lượng" sang "giá trị gia tăng"

Áp lực sụt giảm kim ngạch và giá bán xuất khẩu

Theo số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6 triệu tấn gạo, đạt giá trị 2,86 tỷ USD, giảm 11,9% về giá trị và giảm 6,3% về lượng so với cùng kỳ. Tính lũy kế đến ngày 15/9/2026, xuất khẩu gạo đạt 6,118 triệu tấn (2,933 tỷ USD), giảm 8,13% về lượng và giảm 12,8% về trị giá.

Bên cạnh khối lượng sụt giảm, giá gạo xuất khẩu bình quân cũng đi xuống, chỉ đạt 480,9 USD/tấn (giảm 6%). Đặc biệt trong vụ Đông Xuân, giá xuất khẩu bình quân rơi xuống 468 USD/tấn – mức thấp nhất trong khoảng 5 năm trở lại đây. Có thời điểm, giá gạo 5% tấm cao nhất của Việt Nam ghi nhận ở mức 426 USD/tấn, thấp hơn đáng kể so với mức 479 USD/tấn của Thái Lan.

Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), sản lượng gạo toàn cầu niên vụ 2026/27 đạt 533,9 triệu tấn, trong khi nhu cầu tiêu thụ đạt 536,8 triệu tấn. Việt Nam dự kiến xuất khẩu 8,1 triệu tấn, xếp sau Ấn Độ (25 triệu tấn) và đứng trên Thái Lan (7,5 triệu tấn).

Tuy nhiên, cơ cấu nhu cầu thương mại đang thay đổi rõ rệt. Trung Quốc tăng mạnh nhập khẩu gạo tấm phục vụ ngành chăn nuôi, đạt gần 1,4 triệu tấn trong 7 tháng đầu năm 2026. Trong khi đó, Philippines tiếp tục là quốc gia nhập khẩu gạo hàng đầu, dự báo đạt 5,5 – 5,6 triệu tấn trong năm 2026.

Sức ép bủa vây doanh nghiệp cùng người nông dân

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) đã chỉ ra một nghịch lý lớn. Gần 20 triệu người nông dân trồng lúa - lực lượng nòng cốt của ngành hiện vẫn thuộc nhóm có thu nhập thấp trong nông nghiệp. Có thời điểm giá lúa tươi tại ruộng ở ĐBSCL giảm chỉ còn 5.000 đồng/kg, khiến nông dân thu lãi không đáng kể. Phần lớn giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng hiện nay vẫn rơi vào tay các khâu thu gom trung gian.

Thị trường Philippines hiện chiếm tới 43,2% tổng giá trị xuất khẩu gạo của Việt Nam. Việc quá tập trung vào một thị trường khiến toàn bộ chuỗi sản xuất dễ bị tổn thương. Mỗi khi xuất hiện thông tin thị trường này giảm nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp lập tức xả bán ồ ạt để giải phóng tồn kho và giữ thị phần, gây ra tình trạng ép giá và làm giá gạo sụt giảm sâu.

Bà Dương Thanh Thảo, Giám đốc Công ty CP Gạo Ông Thọ chia sẻ rằng doanh nghiệp xuất khẩu gặp rất nhiều khó khăn khi bước vào vụ thu hoạch rộ. Trong đó, tiếp cận nguồn vốn tín dụng khó khăn, thời gian giải ngân kéo dài. Mặt bằng lãi suất cao khiến doanh nghiệp không đủ sức mua lúa tích trữ, chỉ thu mua cầm chừng theo các đơn hàng đã ký kết.

Giải pháp nâng tầm giá trị thương hiệu gạo Việt Nam

Để giải quyết tận gốc các vướng mắc, các chuyên gia và lãnh đạo doanh nghiệp đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, chuyển đổi tư duy sản xuất và thay đổi thước đo thành công. Ông Phạm Hoàng Lâm, Chủ tịch Lam Rice Group cho rằng, ngành gạo cần chuyển từ tư duy "chạy theo sản lượng" sang "kiến tạo giá trị". 

Cụ thể, đối với nông dân cần chuyển từ tư duy "trồng lúa bán sản lượng" sang "làm nghề trồng lúa tạo giá trị", chủ động nắm bắt tiêu chuẩn kỹ thuật, chi phí sản xuất và nhu cầu thị trường. Đối với cơ quan quản lý, thay vì chỉ lấy tổng kim ngạch và triệu tấn xuất khẩu làm thước đo, cần đo lường thành công bằng: thu nhập của nông dân trên mỗi hecta, giá trị doanh nghiệp giữ lại, tỷ lệ gạo mang thương hiệu Việt, mức độ giảm phát thải và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Thứ hai, quy hoạch kiến trúc 3 chuỗi sản phẩm rõ ràng. Theo đó, Việt Nam cần tổ chức lại ngành hàng bằng việc hình thành 3 chuỗi sản phẩm riêng biệt: Chuỗi gạo phổ thông phục vụ nhu cầu của các thị trường tiêu thụ lớn; chuỗi gạo thơm, gạo đặc sản phục vụ phân khúc chất lượng cao; chuỗi gạo dinh dưỡng, gạo phát thải thấp đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh. 

Mỗi chuỗi sản phẩm sẽ được quy hoạch giống lúa, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và bao bì riêng, tránh tình trạng bị trộn lẫn sản phẩm và ép giá.

Thứ ba là giải pháp về dữ liệu số và minh bạch truy xuất nguồn gốc. Mỗi vùng trồng và lô hàng xuất khẩu cần được cấp mã định danh số, ghi nhận minh bạch toàn bộ quá trình: từ giống, vật tư, canh tác, thu hoạch, chế biến cho đến kiểm nghiệm mức độ phát thải. Dữ liệu chuẩn hóa giúp người mua quốc tế kiểm chứng chất lượng, hỗ trợ doanh nghiệp quản trị chuỗi cung ứng và đảm bảo nông dân được chia sẻ giá trị gia tăng tương xứng.

Thứ tư, chuẩn hóa tiêu chuẩn kỹ thuật và bảo vệ thương hiệu gạo Việt. Theo đó, Việt Nam cần xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể cho từng dòng gạo chủ lực tương tự như cách Thái Lan bảo hộ thương hiệu gạo Hom Mali.

Thực tế với gạo ST25 cần quy định rõ ràng các chỉ tiêu về độ ẩm, độ bóng, độ thơm, tỷ lệ tấm và kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng tên gọi. Khi gạo ST25 được chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu, giá thành xuất khẩu có thể đạt từ 940 – 1.000 USD/tấn. Điều này giúp doanh nghiệp đạt biên lợi nhuận tốt và nâng giá thu mua lúa cho nông dân liên kết.

Thứ năm, phát triển kinh tế tuần hoàn từ phụ phẩm cây lúa. Giá trị cây lúa không dừng lại ở hạt gạo. Các phụ phẩm như rơm, trấu, cám, tấm hoàn toàn có thể chế biến thành dầu cám, thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ hoặc năng lượng sinh khối. Việc hình thành các cụm kinh tế tuần hoàn tại vùng ĐBSCL sẽ tạo ra nguồn doanh thu bổ sung, giúp nông dân và doanh nghiệp giảm bớt rủi ro khi giá gạo thế giới biến động.

Thứ sáu, đa dạng hóa thị trường và tháo gỡ chính sách tín dụng. Trong đó, tích cực đàm phán thương mại để mở rộng các thị trường mới, giảm sự phụ thuộc quá lớn vào Philippines hay Trung Quốc. Về tín dụng, ngân hàng cần linh hoạt cơ chế, rút ngắn thời gian giải ngân trong mùa vụ cao điểm để doanh nghiệp có đủ nguồn lực thu mua lúa tích trữ cho bà con nông dân.

Đến năm 2035, mục tiêu cốt lõi của ngành gạo Việt Nam không nhất thiết phải là quốc gia xuất khẩu nhiều gạo nhất về mặt khối lượng. Thay vào đó, Việt Nam hướng tới việc xây dựng một ngành lúa gạo phát triển bền vững với thu nhập cao và ổn định cho người trồng lúa; chất lượng sản phẩm ổn định, dữ liệu minh bạch và phát thải thấp; làm chủ được công nghệ giống, quy trình canh tác hiện đại và sở hữu thương hiệu gạo quốc gia uy tín trên thị trường toàn cầu.

Mai Anh