Xung đột Trung Đông: Nông sản Việt "xoay trục" chiến lược để giữ vững thị phần xuất khẩu

"Áp lực kép" từ logistics và rủi ro thanh toán

Cuộc xung đột tại Trung Đông, đặc biệt là đợt leo thang từ cuối tháng 2/2026, đã tạo ra sức ép rất lớn lên hoạt động giao thương quốc tế. Theo ông Đặng Phúc Nguyên – Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vina Fruit), tác động hiện hữu rõ rệt trên ba phương diện chính:

Về chi phí vận tải, cước container 40 feet đi các thị trường trọng điểm như EU và Mỹ đã tăng gấp 2 – 3 lần, có khả năng vượt ngưỡng 5.000 USD/FEU. Riêng tuyến đi Dubai ghi nhận mức tăng gần gấp đôi chỉ trong những ngày đầu tháng 3/2026. Ngoài ra, các hãng tàu còn áp thêm phụ phí rủi ro chiến tranh lên đến 2.000 USD/container.

Về thời gian giao hàng, do phải thay đổi hải trình vòng qua Nam Phi thay vì qua kênh đào Suez, thời gian vận chuyển bị kéo dài thêm từ 10 – 15 ngày. Điều này gây bất lợi lớn cho các mặt hàng tươi sống như thanh long, sầu riêng vì làm tăng nguy cơ hư hỏng và suy giảm chất lượng.

Về dòng tiền thanh toán, bất ổn tài chính khiến việc thanh toán bị chậm trễ do ngân hàng tại khu vực xung đột gặp khó khăn trong vận hành. Đồng thời, các đơn vị bảo hiểm hàng hải cũng siết chặt điều kiện hoặc tăng phí đối với các lô hàng đi qua vùng chiến sự.

Mức độ ảnh hưởng của cuộc xung đột tùy thuộc vào đặc tính và thị phần của từng loại mặt hàng tại Trung Đông. Cụ thể, với ngành rau quả, các loại trái cây tươi như thanh long, sầu riêng chịu ảnh hưởng nặng nhất do áp lực thời gian bảo quản. Ngược lại, hàng chế biến sâu (đóng hộp, sấy khô, đông lạnh) ít chịu rủi ro hơn nhờ thời gian bảo quản dài, có thể thích ứng với hành trình vận chuyển kéo dài từ 45 – 60 ngày.

Với mặt hàng hồ tiêu và cà phê, Trung Đông là thị trường tiêu thụ hồ tiêu lớn của Việt Nam (chiếm 18% tổng sản lượng), do đó việc gián đoạn nhu cầu tại đây có thể gây áp lực giảm giá trong ngắn hạn. Đối với cà phê, tác động ít hơn do sản lượng xuất khẩu sang khu vực này chỉ chiếm khoảng 8%.

Chiến lược "phòng ngự linh hoạt": Không bỏ trứng vào một giỏ

Để vượt qua giai đoạn biến động, các chuyên gia và doanh nghiệp đã đề xuất các giải pháp mang tính chiến lược. Theo đó, doanh nghiệp chủ động giảm tỷ trọng hàng tươi sống, đẩy mạnh xuất khẩu hàng chế biến sâu. Đồng thời, cần tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) để chuyển hướng sang các thị trường ổn định hơn như EU, Hoa Kỳ, Trung Quốc nhằm bù đắp sự sụt giảm tại vùng Vịnh.

Về phương thức vận tải, kết hợp mô hình Sea-Air (đường biển đến cảng an toàn rồi chuyển sang đường hàng không) cho các lô hàng giá trị cao. Các doanh nghiệp cũng được khuyến nghị xem xét chuyển điều kiện thương mại từ CIF sang FOB để giảm bớt trách nhiệm và rủi ro chi phí vận tải.

Về quản trị rủi ro tài chính, ưu tiên sử dụng phương thức thanh toán an toàn như thư tín dụng (L/C) không hủy ngang tại các ngân hàng quốc tế uy tín. Việc mua bảo hiểm rủi ro chiến tranh và cập nhật rõ ràng các điều khoản "bất khả kháng" trong hợp đồng là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp.

Cuối cùng chủ động thông tin, chia sẻ khó khăn về logistics và đàm phán lại tiến độ giao hàng để giữ vững uy tín thương hiệu trong dài hạn.

Kiến nghị giải pháp hỗ trợ từ Nhà nước

Về logistics và chi phí vận tải – vấn đề cấp bách nhất hiện nay, Hiệp hội Rau quả Việt Nam kiến nghị cơ quan quản lý chuyên ngành tăng cường làm việc với các hãng tàu nước ngoài nhằm minh bạch hóa các loại phụ phí, đặc biệt là phụ phí rủi ro chiến tranh, tránh tình trạng lợi dụng căng thẳng để tăng giá bất hợp lý.

Đồng thời, đề xuất Chính phủ xem xét các gói hỗ trợ giảm phí cầu cảng, phí lưu kho bãi hoặc hỗ trợ trực tiếp đối với những lô hàng rau quả bị kẹt, phải thay đổi hải trình hoặc quay đầu do xung đột. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy mở rộng các hành lang vận tải thay thế, bao gồm tuyến đường sắt liên vận sang châu Âu và các tuyến biển mới, nhằm giảm phụ thuộc vào những eo biển có rủi ro cao.

Về tài chính và bảo hiểm, Hiệp hội kiến nghị Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo các tổ chức tín dụng xem xét giãn nợ, cơ cấu lại thời hạn trả nợ và giảm lãi suất cho doanh nghiệp có lô hàng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ căng thẳng Trung Đông. Trong bối cảnh dòng tiền có nguy cơ đứt gãy, việc duy trì thanh khoản cho doanh nghiệp là yếu tố then chốt để bảo đảm sản xuất không bị đình trệ.

Đối với xúc tiến thương mại và tận dụng các hiệp định thương mại tự do, Hiệp hội đề xuất các bộ, ngành đẩy nhanh đàm phán mở cửa thêm thị trường và mở rộng danh mục trái cây tươi được phép xuất khẩu sang các thị trường ổn định như Trung Quốc, Hoa Kỳ và EU, qua đó tạo “thị trường dự phòng” khi khu vực Trung Đông biến động.

Đồng thời, cần khai thác hiệu quả Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – Israel (VIFTA), cập nhật kịp thời hướng dẫn về quy tắc xuất xứ và hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp đang giao dịch với thị trường này. Hệ thống thương vụ Việt Nam tại nước ngoài cũng cần thiết lập cơ chế cung cấp thông tin, cảnh báo sớm về biến động địa chính trị và thay đổi chính sách nhập khẩu để doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, xuất khẩu.

Về dài hạn, Hiệp hội kiến nghị có chính sách ưu đãi đầu tư vào chế biến sâu, khuyến khích ứng dụng công nghệ sấy, cấp đông nhanh và đóng gói hiện đại. Khi tỷ trọng sản phẩm chế biến tăng lên, áp lực về thời gian vận chuyển và rủi ro hư hỏng sẽ giảm đáng kể, qua đó nâng cao sức chống chịu của toàn ngành trước các cú sốc bên ngoài.

Về phía Bộ Công thương, Cục Xuất nhập khẩu cũng khuyến nghị các doanh nghiệp xuất nhập khẩu khi đàm phán, ký các hợp đồng mua bán cần quan tâm và chú trọng tới hợp đồng (hoặc điều khoản) về logistics, vận chuyển, giao hàng và bảo hiểm nhằm bảo vệ doanh nghiệp trước rủi ro và tổn thất khi có sự cố, bảo đảm các hợp đồng vận chuyển có điều khoản về tình huống bất khả kháng, bồi thường và phân chia chi phí khi hàng hóa gặp rủi ro. Đồng thời, cần mua bảo hiểm đầy đủ cho hàng hóa để phòng ngừa rủi ro và giảm tổn thất khi phát sinh sự cố tại thị trường nhập khẩu.

Minh Anh