Làng nghề cây cảnh Vị Khê - nơi gìn giữ và kế thừa "hồn cốt" văn hóa dân tộc

Trân trọng truyền thống…

Theo ông Nguyễn Thế Lực - Trưởng thôn Vị Khê, đôi cây sanh có nguồn gốc từ ông ngoại của ông – cụ Nguyễn Văn Lã. Vào năm 1924, cụ Lã đã gánh bộ đôi cây sanh dáng trực từ Nam Định vào tận kinh thành Huế để dự thi cây cảnh. Kết quả, tác phẩm đạt giải Ba và được vua Bảo Đại ban thưởng một số lượng lớn gạch để xây nhà. Ngôi nhà ấy, được xây bằng phần thưởng của nhà vua, đến nay vẫn còn tồn tại và được sử dụng như một di tích sống động gắn liền với đôi cây quý.

Từ sau cuộc thi, đôi cây sanh được gìn giữ, chăm sóc cẩn thận và dần trở thành tài sản chung của cả làng. Những năm 1970, khi phong trào chơi cây cảnh phát triển mạnh mẽ, đôi cây từng được trưng bày tại vườn hoa của làng, sau đó chuyển về trụ sở UBND xã. Đến năm 2017, theo nguyện vọng của người dân, đôi cây được đưa về đặt tại sân đình làng Vị Khê – nơi linh thiêng và trang trọng nhất của làng.

Với chiều cao gần 3 mét, dáng trực hiên ngang, thân vỏ xù xì, sần sùi vết tích thời gian, đặc trưng của những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, đôi cây sanh được người dân xem như báu vật. Ông Nguyễn Tuấn Hữu, thủ nhang đình Vị Khê chia sẻ: “Cây sanh dáng trực tượng trưng cho sự chính trực, quân tử. Chúng tôi mong muốn bảo tồn và truyền lại cho các thế hệ mai sau, gìn giữ linh hồn của làng nghề”.

Nhiều người chơi cây cảnh sành sỏi từ khắp nơi từng tìm đến Vị Khê, sẵn sàng trả giá rất cao để sở hữu đôi cây quý, nhưng đều bị từ chối. Ông Lực khẳng định: “So với những cây có giá hàng chục tỷ đồng trên thị trường, đôi cây này không hề kém cạnh. Nhưng đối với dân làng chúng tôi, nó là vô giá – chưa từng và sẽ không bao giờ được định giá để bán.”

… tiếp nối tương lai

Không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ di sản, làng nghề Vị Khê hôm nay còn trở nên sôi động nhờ lớp nghệ nhân trẻ đầy đam mê. Tiêu biểu là nghệ nhân Đỗ Đình Nam (27 tuổi), người đang vận hành "Nhà vườn Thành Nam" với hàng trăm tác phẩm bonsai độc đáo. Từ những cây giống giá chỉ vài chục nghìn đồng, qua bàn tay khéo léo và tâm huyết của anh, chúng nhanh chóng trở thành những tác phẩm có giá trị hàng triệu đồng.

Anh Nam chia sẻ: “Những cây bonsai đầu tiên mình tạo ra là từ những cây cần thăng. Sau vài bước uốn nắn, tạo hình, giá trị của cây tăng lên nhiều lần. Mỗi buổi livestream bán hàng, mình có thể thu về từ 5 đến 10 triệu đồng”. 

Với thu nhập ổn định khoảng 50 triệu đồng mỗi tháng, anh Nam không chỉ sống được với nghề mà còn khẳng định tiềm năng kinh tế của nghệ thuật bonsai.

Góp phần làm nên sự thịnh vượng cho làng nghề còn có nhiều nghệ nhân dày dạn kinh nghiệm. Anh Vũ Minh Phúc (35 tuổi), với hơn 10 năm theo nghề, cho biết: “Từ một phôi cây ban đầu, để tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh đôi khi phải mất vài năm. Đó là quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và đam mê thực sự.”

Theo anh Phúc, người làm bonsai cần có con mắt tinh tường để chọn phôi cây – những cây có thân gốc xù xì, hình dáng đặc biệt được ưu tiên. Tiếp đến là quá trình cắt tỉa, uốn dây thép, và quan trọng hơn cả là chờ đợi thời gian để cây phát triển theo ý muốn. Đó là một công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, lòng kiên trì và khả năng cảm thụ nghệ thuật sâu sắc.

Không ít nghệ nhân như ông Đỗ Quốc Hùng, nghệ nhân Nguyễn Thanh Vân... đã đưa cây cảnh Vị Khê vươn ra khỏi phạm vi làng, góp mặt trong các triển lãm uy tín, góp phần tôn vinh nghề cổ truyền. Nghệ nhân Vân từng đạt danh hiệu "Sản phẩm tinh hoa làng nghề Việt Nam" với tác phẩm "Khuê Văn Các" được trưng bày tại Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Tại khu vườn rộng một mẫu của ông Hùng, hàng trăm cây cảnh được chăm sóc kỹ lưỡng, nhiều cây có giá trị lên tới hàng chục tỷ đồng. Ông từng được mời đảm nhiệm dự án thiết kế cây cảnh cho Trung tâm Hội nghị Quốc gia vào năm 2007. Khu vườn của ông hiện được định giá gần 100 tỷ đồng – minh chứng sống động cho sức sống và giá trị thực tế mà nghề truyền thống này mang lại.

Không quá lời khi nói rằng Vị Khê là làng tỷ phú cây xanh. Những căn biệt thự, nhà cao tầng mọc lên ngày càng nhiều, thay đổi diện mạo nông thôn nơi đây. Theo thống kê, năm 2024, thu nhập bình quân đầu người trên địa bàn toàn xã đạt khoảng 83 triệu đồng/người/năm, tăng hơn 10% so với năm 2023.Trong đó ghi nhận đóng góp lớn nhất từ làng nghề truyền thống cây cảnh Vị Khê.

Đại diện UBND xã Nam Điền cho biết, hiện nay không chỉ những người lớn tuổi, mà thế hệ trẻ ở Vị Khê cũng đang góp phần làm rạng danh nghề truyền thống quê hương. Nhiều thanh niên sau khi tốt nghiệp đại học đã lựa chọn trở về lập nghiệp, làm giàu chính trên mảnh đất tổ tiên.

Làng nghề Vị Khê không chỉ là nơi sản xuất cây cảnh mà còn là cái nôi gìn giữ nghệ thuật bonsai, văn hóa tâm linh và tình yêu thiên nhiên. Từ đôi cây sanh trăm tuổi cho đến những bàn tay trẻ đầy đam mê, Vị Khê đang viết tiếp câu chuyện sống động về một làng nghề mang trong mình giá trị vừa vật chất vừa tinh thần to lớn.

Mạnh Nghiệp