Nhận diện cơ hội và thách thức để làng nghề hội nhập sâu rộng

Rộng mở cơ hội phát triển

Tham gia sự kiện trưng bày, trình diễn, tạo tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ nhân dịp diễn ra lễ vinh danh, công nhận làng gốm Bát Tràng và làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội) gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, nghệ nhân Đỗ Văn Hiển (làng lụa Vạn Phúc), có cơ hội tìm hiểu, giao lưu với nhiều nghệ nhân dệt lụa đến từ các nước là thành viên của mạng lưới, như: Uzbekistan, Kazakstan, Ấn Độ, Pakistan, Indonesia, Malaysia, Lào…

Lần đầu tiên trực tiếp gặp gỡ, trao đổi với nhiều nghệ nhân quốc tế, ông Hiển hồ hởi cho biết: “Mỗi nước có một đặc thù riêng, có cách làm, thế mạnh khác nhau về dệt lụa, rất đáng được học hỏi. Ví như nghệ nhân đến từ Uzbekistan, họ có cách dệt hoa văn chìm nổi trên nền vải nhung rất đẹp, lạ mắt. Tôi cũng có cơ hội tìm hiểu về thiết kế mẫu mã, chất liệu, qui trình dệt của nghệ nhân các nước để có thể tiếp thu, học hỏi, tiếp tục phục vụ công việc sáng tạo hoa văn cho sản phẩm lụa Vạn Phúc”…

Là thành viên tham gia vào mạng lưới của Hội đồng thủ công thế giới, các nghệ nhân làng nghề Việt Nam như nghệ nhân Đỗ Văn Hiển sẽ được tham gia nhiều hoạt động giao lưu và hợp tác quốc tế.

Theo ông Aziz Murtazaev, Chủ tịch Hội đồng Thủ công thế giới khu vực Châu Á - Thái Bình Dương: Năm 2025, nghệ nhân Việt Nam sẽ còn được tham gia vào 2 lễ hội làng nghề qui mô quốc tế, gồm: Festival Làng nghề Việt Nam lần thứ nhất tổ chức tại Hà Nội, kết nối 80 quốc gia và 500 nghệ nhân trong Mạng lưới thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu; Lễ hội Làng nghề Quốc tế Uzbekistan tổ chức tại thành phố Kokand. Qua đó giúp làng nghề Việt Nam xây dựng mối quan hệ kinh tế và văn hóa chặt chẽ.

Cũng theo ông Aziz Murtazaev, WCC - International sẽ hỗ trợ quảng bá lụa Vạn Phúc tại các buổi trình diễn thời trang phương Tây thông qua các bộ sưu tập hợp tác với các nhà thiết kế nổi tiếng. Đồng thời, tăng cường các cơ hội để nghệ nhân Việt Nam tham gia các hội chợ và triển lãm nghệ thuật toàn cầu. Đây sẽ là điều kiện thuận lợi để các nghệ nhân Việt Nam có được sự chú ý rộng rãi hơn, cho phép họ trưng bày, giới thiệu, quảng bá những tác phẩm xuất sắc của mình trên các sàn diễn, sự kiện quốc tế.

Theo các chuyên gia, việc mở rộng cơ hội hợp tác với các tổ chức quốc tế uy tín như Hội đồng Thủ công thế giới sẽ tạo động lực để các làng nghề tiếp tục đổi mới, sáng tạo dựa trên tinh hoa văn hóa truyền thống. Những nghệ nhân Bát Tràng và Vạn Phúc sẽ có cơ hội giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ các nghệ nhân của các trung tâm thủ công hàng đầu thế giới, tiếp cận công nghệ mới, xu hướng thiết kế hiện đại nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tốt hơn thị hiếu quốc tế.

Việc tổ chức lễ hội làng nghề quốc tế tại Việt Nam cũng sẽ góp phần thu hút khách du lịch nhiều quốc gia đến thăm, cùng trải nghiệm, hòa mình vào nhịp sống của các làng nghề, tận tay tạo tác những sản phẩm thủ công tinh xảo. Không gian du lịch văn hóa làng nghề vì thế cũng sẽ phát triển mạnh mẽ hơn, giúp Hà Nội, Việt Nam  khẳng định vị thế là trung tâm văn hóa sáng tạo của khu vực và thế giới.

Ông Sa’ad Al – Quddumi, Chủ tịch Hội đồng thủ công thế giới thông tin: "Với danh hiệu làng nghề thế giới về gốm sứ và dệt lụa, hai làng nghề của Việt Nam sẽ có tên trên bản đồ du lịch thế giới… Những sản phẩm thủ công làng nghề sẽ có cơ hội đến với nhiều thị trường và mang lại nguồn lợi cho chính các làng nghề".

Còn theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn,Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, là thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới sẽ giúp Bát Tràng và Vạn Phúc mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng cao giá trị thương hiệu và tiếp cận với các đối tác, khách hàng quốc tế. Các sản phẩm thủ công tinh xảo từ đôi tay tài hoa của nghệ nhân Việt Nam sẽ có cơ hội hiện diện trong các không gian sang trọng, được trưng bày tại các triển lãm danh tiếng và xuất hiện trong hệ thống bán lẻ cao cấp trên toàn cầu.

Là thành viên của WCC - International cũng là cơ hội để làng nghề Hà Nội thúc đẩy phát triển bền vững, khuyến khích sản xuất thân thiện với môi trường, bảo vệ di sản văn hóa và nâng cao đời sống cho người lao động, nghệ nhân. 

Và khi nhận thức về giá trị của nghề thủ công trong cộng đồng được nâng cao, thế hệ trẻ sẽ có thêm động lực để theo đuổi, kế thừa và phát triển nghề truyền thống của cha ông, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập quốc tế. Những người thợ thủ công không chỉ là người gìn giữ di sản mà còn là những nghệ nhân sáng tạo, tiên phong trong việc đưa sản phẩm thủ công Việt Nam lên một tầm cao mới.

Nhận diện những thách thức

Làng gốm Bát Tràng và dệt lụa Vạn Phúc được WCC - International ghi danh là làng nghề thủ công thế giới đã trở thành động lực mạnh mẽ, nguồn cảm hứng thúc đẩy các làng nghề Việt Nam hướng tới sân chơi toàn cầu. Chỉ tính riêng tại Hà Nội, hiện có khoảng 1.350 làng nghề, với hơn 300 làng nghề truyền thống được công nhận. Nhiều làng nghề sở hữu những giá trị đặc sắc, hội tụ tinh hoa của nghề thủ công truyền thống, là thế mạnh cho quá trình hội nhập.

Theo ông Nguyễn Đình Hoa - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội: "Trong giai đoạn 2025 - 2030, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với Hội đồng Thủ công thế giới khảo sát thêm các làng nghề tiêu biểu của Hà Nội. Dự kiến, năm 2025, Hà Nội sẽ có thêm từ 2 - 3 làng nghề được công nhận là thành viên chính thức của mạng lưới này".

Theo các chuyên gia, bên cạnh sở hữu những tiềm năng, thế mạnh để hội nhập, các làng nghề cũng phải “hoá giải” những thách thức hiện hữu, để đảm bảo tiêu chí khắt khe của làng nghề thủ công thế giới, hướng tới phát triển bền vững.

Ngay tại làng lụa Vạn Phúc, việc được công nhận là làng nghề thủ công thế giới về dệt lụa sẽ thúc đẩy làng nghề tiếp tục phát triển loại hình du lịch trải nghiệm. Tuy nhiên, một trăn trở lớn của nghệ nhân, người dân tại đây là hạ tầng phục vụ du lịch vẫn còn hạn chế.

Ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề dệt lụa Vạn Phúc cho biết một thực tế: “Khách du lịch đến với Vạn Phúc chỉ trong nửa ngày là đã đi hết các điểm tham quan, trải nghiệm. Hạ tầng dành cho lưu trú, không gian trải nghiệm của làng nghề cũng chưa đáp ứng các điều kiện, tiêu chí để giữ chân du khách lâu hơn”.

Đại diện Hội đồng Thủ công thế giới khi đến khảo sát tại làng nghề Vạn Phúc cũng đề xuất: Cơ sở hạ tầng du lịch tại làng nghề cần được cải thiện và nên tổ chức nhiều hoạt động tương tác hơn cho du khách. Một bảo tàng của làng nghề cũng nên được thiết lập càng sớm càng tốt tại Vạn Phúc, nơi mà cộng đồng địa phương có thể đóng góp những di sản như vải dệt cổ và các hiện vật…

Ông Nguyễn Xuân Đại - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội cho rằng: "Với sự công nhận từ Hội đồng Thủ công Thế giới, Hà Nội có thêm một cơ hội để thúc đẩy du lịch làng nghề, đưa những không gian thủ công truyền thống trở thành điểm nhấn quan trọng trong hành trình khám phá của du khách trong và ngoài nước. Điều này không chỉ giúp du lịch Hà Nội thêm đa dạng, hấp dẫn mà còn kéo dài thời gian lưu trú của du khách, tạo ra giá trị kinh tế bền vững hơn, nhưng cũng đặt ra những đòi hỏi về cơ sở vật chất, chính sách để Hà Nội thúc đẩy phát triển du lịch làng nghề một cách bài bản, chuyên nghiệp và bền vững".

Ngoài vấn đề qui hoạch hạ tầng làng nghề phục vụ du lịch, một vấn đề khác cũng là thách thức không nhỏ cho các làng nghề khi hội nhập đó là tình trạng “già hoá” nguồn nhân lực, thiếu thế hệ kế cận.

Do nghề thủ công truyền thống đòi hỏi sự tỉ mỉ, tinh xảo, thời gian học việc dài, thu nhập lại không ổn định, tại nhiều làng nghề, người trẻ không mặn mà theo nghề, nối nghiệp. Thực trạng này rất cần có thêm những chính sách căn cơ trong hỗ trợ đào tạo, tạo đầu ra cho sản phẩm để giữ chân lao động trẻ tại làng nghề.

Cũng theo khuyến nghị của đại diện WCC- International, để phát triển bền vững làng nghề, cần thiết triển khai các chương trình giáo dục chuyên biệt và chuyển giao kiến thức, tập trung vào việc truyền đạt các kỹ năng thủ công truyền thống cho thế hệ trẻ. Như tại làng gốm Bát Tràng, cần có thêm các chương trình giáo dục từ Bộ Giáo dục để dạy những kiến thức cơ bản về làm gốm. 70 loại dệt của làng lụa Vạn Phúc nên được ghi chép thành một ấn phẩm và đào tạo các nghệ nhân về kỹ thuật từng loại dệt…

Bên cạnh đó, yếu điểm cố hữu của nhiều làng nghề là hạn chế trong ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, thiếu tính liên kết, chưa đầu tư thích đáng cho khâu sáng tạo, thiết kế mẫu mã sản phẩm. Dẫn đến giảm sức hấp dẫn, giảm năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Việc tiếp cận vốn cũng hạn chế nên ảnh hưởng đến mở rộng quy mô sản xuất, phát triển, quảng bá, xây dựng thương hiệu.

Để các làng nghề đạt tiêu chuẩn thế giới, vấn đề về nguồn nguyên liệu, đảm bảo môi trường sản xuất, môi trường sống cũng rất cần được lưu tâm, có giải pháp đồng bộ, kế hoạch thực hiện trong dài hạn và ngắn hạn…

Có thể nói, muốn bảo tồn và phát huy các giá trị làng nghề hiện nay, hội nhập, tham gia vào các tổ chức như Hội đồng Thủ công thế giới là xu hướng tất yếu, không thể đảo ngược. Hội nhập sẽ mang lại nhiều cơ hội để các làng nghề nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo tồn giá trị truyền thống, mở rộng thị trường, đẩy mạnh giao lưu văn hóa quốc tế và thúc đẩy phát triển bền vững… Song để tận dụng được những lợi ích của sân chơi toàn cầu hoá, các làng nghề cũng sẽ đối diện với những thách thức, đòi hỏi sự quyết tâm, nỗ lực từ cộng đồng nghệ nhân, các cấp quản lý, chuyên gia…, để nâng tầm giá trị, đưa nghề thủ công truyền thống Việt Nam vươn xa, hòa mình vào dòng chảy sáng tạo đương đại.

Hoàng Yến