Làng nghề Hà Nội: Khơi dậy giá trị di sản, mở rộng không gian hội nhập

Làng nghề "bảo tàng sống" giàu tiềm năng phát triển du lịch

Hà Nội là địa phương có số lượng làng nghề lớn nhất cả nước, với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề; trong đó có 337 làng nghề, nghề truyền thống được UBND thành phố công nhận. Toàn thành phố hiện có 351 nghệ nhân làng nghề, gồm 19 Nghệ nhân nhân dân, 72 Nghệ nhân ưu tú và 260 Nghệ nhân Hà Nội. Đây là lực lượng nòng cốt trong việc lưu giữ tinh hoa nghề, truyền dạy kỹ năng, bí quyết sản xuất, đồng thời sáng tạo ra các sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu thị trường.

Bên cạnh đó, Hà Nội có 100 làng nghề, làng có nghề có sản phẩm OCOP với 929 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên. Nhiều làng nghề gắn với du lịch được công nhận là điểm du lịch cấp thành phố, tiêu biểu như gốm sứ Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc, khảm trai Chuyên Mỹ, sơn mài Hạ Thái… Sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề Hà Nội đã xuất khẩu tới 89 quốc gia và vùng lãnh thổ, khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Tại chương trình Hà Nội Chuyển động “Làng nghề Hà Nội: Đánh thức sáng tạo di sản, phát triển du lịch bền vững" do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức mới đây, Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cho rằng việc gia nhập Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào mà còn mở ra nhiều cơ hội hợp tác, giao lưu, phát triển du lịch và nâng cao giá trị thương hiệu của sản phẩm thủ công.

Một trong những điểm sáng là làng lụa Vạn Phúc, nơi đang phát triển các tour trải nghiệm kết hợp tham quan, tìm hiểu quy trình dệt lụa và khám phá không gian sáng tạo. Nhiều du khách đánh giá cao việc được trực tiếp tiếp cận nghề truyền thống, qua đó cảm nhận rõ hơn giá trị văn hóa và tâm huyết của các nghệ nhân trong hành trình gìn giữ di sản.

Ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội, Giám đốc Công ty Du lịch AZA Travel cho rằng nếu các bảo tàng lưu giữ hiện vật trong không gian trưng bày thì các làng nghề chính là những "bảo tàng sống", nơi giá trị văn hóa được gìn giữ và tiếp nối qua từng thế hệ nghệ nhân.

Điểm hấp dẫn của làng nghề không chỉ nằm ở sản phẩm thủ công mà còn ở những trải nghiệm chân thực dành cho du khách. Thay vì chỉ tham quan và mua sắm, du khách ngày càng có xu hướng trực tiếp tham gia vào các công đoạn sản xuất như nặn gốm ở Bát Tràng, dệt lụa tại Vạn Phúc hay tìm hiểu kỹ thuật chế tác khảm trai ở Chuyên Mỹ. Qua đó, họ không chỉ mang về một món quà lưu niệm mà còn mang theo những câu chuyện, ký ức và sự thấu hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Việt Nam.

Tháo gỡ "điểm nghẽn" để làng nghề phát triển bền vững

Bên cạnh những tín hiệu tích cực, các làng nghề Hà Nội vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một trong những vấn đề đáng lo ngại là nguy cơ đứt gãy truyền nghề khi nhiều nghệ nhân đã lớn tuổi, trong khi lực lượng lao động trẻ chưa thực sự gắn bó với nghề.

Theo bà Nguyễn Thị Thùy Hương, người trẻ không quay lưng với nghề truyền thống, nhưng để họ lựa chọn gắn bó lâu dài, nghề phải mang lại thu nhập ổn định, cơ hội phát triển và môi trường sáng tạo. Vì vậy, bảo tồn làng nghề không chỉ là giữ gìn kỹ thuật chế tác mà còn cần xây dựng hệ sinh thái phát triển, tạo điều kiện để thế hệ trẻ tham gia thiết kế sản phẩm mới, ứng dụng công nghệ và thích ứng với nhu cầu của thị trường.

Một hạn chế khác là phần lớn các cơ sở sản xuất vẫn hoạt động theo mô hình hộ gia đình với quy mô nhỏ lẻ. Điều này khiến nhiều làng nghề gặp khó khăn trong việc đầu tư công nghệ, kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các đơn hàng lớn từ thị trường quốc tế. Trong bối cảnh hội nhập, sản phẩm thủ công không chỉ cần đẹp và độc đáo mà còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, môi trường, truy xuất nguồn gốc và tiến độ giao hàng.

Theo ông Nguyễn Tiến Đạt, rào cản lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở hạ tầng hay nguồn lực mà còn ở tư duy phát triển. Để du lịch làng nghề thực sự bứt phá, các hộ sản xuất và nghệ nhân cần mạnh dạn chuyển từ tư duy chỉ làm nghề sang tư duy kết hợp sản xuất với dịch vụ du lịch, sẵn sàng mở cửa đón khách, chia sẻ câu chuyện về nghề và tạo ra những trải nghiệm có giá trị.

Bên cạnh sự chủ động của người dân, vai trò của chính quyền địa phương cũng rất quan trọng thông qua việc đầu tư hạ tầng, hỗ trợ chuyển đổi số, đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Khi hạ tầng được hoàn thiện, sản phẩm được nâng cao chất lượng và du lịch mang lại nguồn thu ổn định, làng nghề sẽ có thêm động lực để phát triển bền vững.

Trong bối cảnh Hà Nội đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, các làng nghề không chỉ là nơi lưu giữ tinh hoa thủ công truyền thống mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và quảng bá hình ảnh Thủ đô. Những danh hiệu quốc tế là cơ hội, nhưng để biến cơ hội thành động lực tăng trưởng lâu dài, các làng nghề cần tiếp tục đổi mới tư duy, nâng cao tính chuyên nghiệp và phát huy giá trị di sản gắn với yêu cầu của thời đại hội nhập.

Minh Sáng