Làng nghề Chuyên Mỹ và hành trình đưa tinh hoa thủ công Việt ra thế giới

Sức sống của làng nghề khảm trai nghìn năm tuổi

Chúng tôi về Chuyên Mỹ (Phú Xuyên, Hà Nội) vào một ngày nắng như đổ lửa, điểm dừng chân là làng Chuôn Ngọ - cái nôi của nghề khảm trai, khảm ốc truyền thống Việt Nam với bề dày lịch sử gần nghìn năm tuổi. Giữa cái nắng oi ả, tiếng re re, chan chát của máy cưa, máy đục vẫn văng vẳng từ các xưởng chế tác khảm trai thủ công, tạo nên một nhịp sống hối hả và bận rộn.

Theo tư liệu cổ, nghề khảm trai tại làng Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ) có từ thế kỷ XI, do một vị phó tướng của danh tướng Lý Thường Kiệt là Ninh Hữu Hưng sáng tạo và truyền dạy. Khi đất nước thái bình, ông từ quan, đi tu và đem nghề khảm xà cừ dạy lại cho dân Phường Ngọ (nay là Chuôn Ngọ). Từ đó, bí quyết cắt, mài và khảm vỏ ốc, vỏ trai lên gỗ được những đôi bàn tay khéo léo của người thợ nơi đây biến thành những tác phẩm khảm tinh xảo, truyền từ đời này qua đời khác gìn giữ, phát huy.

Trải qua các triều đại, từ Lý, Trần, Lê đến Nguyễn, người Chuyên Mỹ nhiều lần được triệu về kinh thành Huế khảm trang trí cung điện, không ít người được phong chức, ban danh hiệu. Nổi bật là cụ Nguyễn Văn Phú (người làng Chuôn Ngọ) từng được triều đình Huế triệu về kinh, phong chức Cửu phẩm và ban tặng danh hiệu “Hàn lâm đại chiếu”. 

Từ thập niên 1970, các nghệ nhân như: Nguyễn Văn Tố, Trần Bá Chuyền, Trần Bá Dinh… tiếp nối truyền thống sáng tạo ra nhiều tác phẩm khảm nổi tiếng. Trong số đó, nhóm nghệ nhân do ông Nguyễn Văn Tố đứng đầu từng chế tác hơn 100 huy hiệu Bác Hồ phục vụ một sự kiện chính trị trọng đại của Trung ương.

Những sản phẩm khảm trai, sơn mài của Chuyên Mỹ không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn chứa đựng chiều sâu văn hóa, phản ánh tâm hồn, cốt cách và bản sắc của người thợ thủ công làng nghề Việt Nam.

Điểm làm nên nét riêng của Chuyên Mỹ chính là kỹ thuật khảm trai tinh xảo kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và hơi thở hiện đại. Từ những sản phẩm cổ truyền như tranh khảm, hoành phi, câu đối, đồ thờ, sập gụ, tủ chè đến các sản phẩm mỹ nghệ, quà tặng trang trí hiện đại đều được các nghệ nhân chăm chút công phu trong từng chi tiết. Mỗi sản phẩm không chỉ thể hiện tay nghề điêu luyện mà còn là kết tinh của sự sáng tạo, óc thẩm mỹ và tinh thần lao động bền bỉ của người dân làng nghề.

Nghệ nhân quốc gia Nguyễn Đình Hải, người có hơn 30 năm tâm huyết gắn bó với nghề, ông tâm sự: “Tôi sinh ra và lớn lên ở làng Chuyên Ngọ, được tiếp xúc với nghề khảm trai từ bé, tuổi thơ của tôi gắn liền với những vỏ sò, vỏ ốc, cái nghề tự nhiên đã ngấm vào máu. Từ khi học xong cấp 2 tôi đã bắt đầu học nghề rồi từ đó phát triển, sáng tạo, gìn giữ nghề đến bây giờ.”

Theo ông Hải, một trong những công đoạn quan trọng của nghề khảm trai là “cẩn xà cừ”, nghĩa là đục gỗ theo nét vẽ và gắn những nguyên liệu họa tiết lên đó. Công đoạn kỳ công nhất trong nghề khảm đó là cưa, đục các mảnh trai. Khi người thợ có tay nghề cao, có tâm huyết thì sẽ cho ra đời sản phẩm sinh động và có giá trị lâu dài.

Cũng gắn bó với nghề hơn 30 năm, nghệ nhân Dương Văn Hiểu chia sẻ: “Tôi có thể cưa một đường, biến mảnh vỏ trai thành sợi chỉ dài mà không gãy, đây là kỹ thuật cực khó. Muốn làm sản phẩm đẹp thì tư duy phải tốt để nghĩ ra mẫu mã riêng biệt, mắt phải tinh để nhìn ra tiểu tiết, đôi bàn tay phải mềm mại để vẽ ra những hoa văn sinh động lại vừa chắc chắn để khi cưa đục không rung”.

Giữa nhịp sống công nghiệp hóa, Chuyên Mỹ vẫn giữ cho mình nét riêng - một làng của xã có đến 90% hộ dân làm nghề truyền thống, 80% trong số đó gắn bó với khảm trai, sơn mài thủ công. Chính vì thế những người thợ nơi đây luôn coi mỗi mảnh trai là hơi thở của đời mình, coi tiếng đục khảm như tiếng của đời mình vậy.

Không chỉ giữ nghề, nhiều nghệ nhân tại Chuyên Mỹ còn tích cực truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của quê hương. Chính sự tiếp nối bền bỉ ấy đã giúp làng nghề Chuyên Mỹ không ngừng phát triển, có sức sống bền bỉ, thích ứng với xu hướng hội nhập, đổi mới sáng tạo và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Hành trình vươn ra thế giới

Sau gốm sứ Bát Tràng và lụa Vạn Phúc được ghi danh năm 2024, Hà Nội mới có thêm 2 làng nghề được WCC-International vinh danh là làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ và điêu khắc Sơn Đồng, góp phần đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ hai thế giới về số lượng thành viên trong mạng lưới.

Hành trình vươn ra thế giới của làng nghề sơn mài Chuyên Mỹ được đánh dấu bằng cột mốc tự hào khi chính thức được Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC) công nhận là thành viên của Mạng lưới các Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới vào ngày 8/5 vừa qua.

Hiện nay làng nghề Chuyên Mỹ quy tụ 20 nghệ nhân được công nhận cùng hàng nghìn thợ lành nghề, tạo nên lực lượng sản xuất giàu kinh nghiệm và sáng tạo. Các cụm làng nghề như Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Ngọ, Chuôn Trung và Bối Khê hiện vẫn duy trì nhịp sản xuất sôi động, góp phần giữ gìn tinh hoa nghề cổ trong đời sống hiện đại.

Nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ không chỉ dừng lại ở các mẫu mã truyền thống mà còn không ngừng sáng tạo để phù hợp với thị hiếu của thị trường xuất khẩu. Nhiều sản phẩm của làng nghề đã có mặt tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, từng bước khẳng định thương hiệu trên thị trường quốc tế. Nếu như trước kia chủ yếu xuất sang Trung Quốc thì nay sản phẩm của Chuyên Mỹ đã có mặt tại Đông Nam Á, Tây Âu, được ưa chuộng như món quà văn hóa mang đậm bản sắc Việt Nam.

Để đạt được danh hiệu quốc tế này, chính quyền và các nghệ nhân đã phối hợp chặt chẽ với cơ quan chuyên môn, hoàn thiện hồ sơ theo tiêu chuẩn khắt khe của Hội đồng Thủ công Thế giới. Quá trình chuẩn bị không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng tiêu chí kỹ thuật mà còn là hành trình nâng tầm không gian làng nghề, gìn giữ câu chuyện văn hóa trong từng sản phẩm, cải thiện cảnh quan và nâng cao trải nghiệm cho du khách.

Bà Nguyễn Thị Thùy Hương, Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ cho hay thông qua mạng lưới sáng tạo, các nghệ nhân và thợ làng nghề có thêm không gian kết nối, học hỏi kinh nghiệm, tiếp cận xu hướng thiết kế mới, từ đó nâng cao giá trị gia tăng và thương hiệu cho sản phẩm. 

“Đây cũng là tiền đề quan trọng để Chuyên Mỹ phát triển du lịch làng nghề, thu hút du khách trong và ngoài nước, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương”, bà Hương nói.

Trên nền tảng di sản nghìn năm và những thành tựu đã đạt được, Chuyên Mỹ đang từng bước hiện đại hóa cách tiếp cận nghề thủ công truyền thống. Địa phương chú trọng kết hợp ứng dụng công nghệ số, đổi mới thiết kế, đa dạng hóa kênh quảng bá nhằm đưa sản phẩm khảm trai, sơn mài vươn xa hơn trên thị trường quốc tế. Năm ngoái, Chuyên Mỹ cũng đã đón gần 200 chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện tổ chức quốc tế đến khảo sát, thẩm định. 

Việc trở thành thành viên Mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào mà còn là cơ hội để Chuyên Mỹ đã vươn mình ra thế giới, là động lực để những nghệ nhân, những người thợ tận hiến với nghề.

Thu Thủy