Lặng lẽ giữ hồn cốt nghề mây tre đan ở Thái Nguyên

Ở tuổi gần 70, ông Tạ Văn Vĩnh vẫn đều đặn ngồi bên hiên nhà, tỉ mỉ chẻ từng nan tre, chuốt từng sợi mây để làm nên những sản phẩm thủ công đã gắn bó với ông hơn nửa cuộc đời. Trong không gian yên bình của làng nghề Thù Lâm, phường Vạn Xuân, tiếng chẻ tre lách cách vẫn đều đặn vang lên như nhịp thở của một nghề truyền thống đã tồn tại hơn một thế kỷ.

Ông Vĩnh nhớ lại, thuở nhỏ từng nghĩ nghề mây tre đan là công việc vất vả, quanh năm chỉ gắn với những cây tre, cây nứa thô ráp. Thế nhưng, khi được cha trực tiếp chỉ dạy từng công đoạn từ chẻ nan, vót sợi đến uốn cạp, tình yêu với nghề dần lớn lên theo năm tháng.

"Từ nhỏ tôi đã quen với tiếng chẻ tre của bố. Càng làm càng thấy nghề này không chỉ để mưu sinh mà còn là nghề của cha ông để lại, mình có trách nhiệm gìn giữ", ông Vĩnh chia sẻ.

Theo các bậc cao niên trong làng, nghề mây tre đan Thù Lâm hình thành từ những năm đầu thế kỷ XX. Ban đầu, người dân chủ yếu đan các vật dụng phục vụ sinh hoạt như rổ, rá, thúng, nia, giỏ xách... Sau nhiều năm phát triển, nghề trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ dân trong vùng.

Năm 2009, Thù Lâm được công nhận là làng nghề truyền thống. Đến nay, địa phương vẫn còn khoảng 300 trong tổng số 600 hộ dân duy trì sản xuất các mặt hàng mây tre đan, góp phần lưu giữ nét văn hóa đặc trưng của vùng trung du.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, từ lựa chọn nguyên liệu, ngâm tre, chẻ nan, vót sợi đến đan tạo hình và hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm, sự kiên trì và đôi bàn tay khéo léo.

Theo ông Vĩnh, khâu chọn nguyên liệu quyết định phần lớn chất lượng sản phẩm. Tre quá non sẽ dễ gãy khi uốn, còn tre quá già lại cứng, khó chẻ và thiếu độ dẻo cần thiết.

"Nghề này cần sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Ngày mới học, tay ai cũng đầy vết xước do nan tre cứa vào da. Muốn đan đẹp phải ngồi hàng giờ liền, tập trung từng đường nan, chỉ lệch một chút là cả sản phẩm mất dáng", ông nói.

Sự khéo léo của người thợ không chỉ nằm ở kỹ thuật đan mà còn ở khả năng điều chỉnh lực tay sao cho từng nan tre ôm khít vào nhau, tạo nên sản phẩm chắc chắn, cân đối và có tính thẩm mỹ. Vì vậy, mỗi sản phẩm trước khi đưa ra thị trường đều được kiểm tra kỹ lưỡng để bảo đảm chất lượng.

Ngày nay, dọc những con đường nhỏ của làng Thù Lâm, tiếng chẻ tre, vót nan vẫn vang lên trong nhiều nếp nhà. Thế nhưng, phía sau nhịp lao động quen thuộc ấy là nỗi trăn trở về tương lai của làng nghề.

Phần lớn những người còn gắn bó với nghề đều đã lớn tuổi, trong khi lớp trẻ lựa chọn làm việc tại các khu công nghiệp hoặc tìm cơ hội ở các đô thị với mức thu nhập ổn định hơn.

Theo người dân địa phương, nghề mây tre đan phụ thuộc nhiều vào thị trường tiêu thụ. Có thời điểm đơn hàng dồn dập, nhưng cũng có lúc người thợ phải chờ việc nhiều tháng, khiến việc duy trì sản xuất gặp không ít khó khăn.

"Người trẻ giờ đi làm công ty nhiều hơn vì có lương ổn định. Còn nghề này sống nhờ đơn đặt hàng, lúc nhiều lúc ít nên rất khó giữ chân lao động", ông Vĩnh bộc bạch.

Không chỉ đối mặt với tình trạng thiếu lao động kế cận, các sản phẩm mây tre đan truyền thống còn chịu áp lực cạnh tranh từ hàng công nghiệp giá rẻ và các sản phẩm nhập khẩu có mẫu mã đa dạng.

Để thích ứng với thị trường, nhiều hộ dân đã chủ động đổi mới mẫu mã, phát triển các dòng sản phẩm trang trí nội thất, quà tặng và đồ dùng thân thiện với môi trường. Cùng với đó, địa phương tích cực quảng bá sản phẩm thông qua các hội chợ, triển lãm, đồng thời hỗ trợ người dân đưa sản phẩm lên các nền tảng số nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ.

Dẫu còn nhiều khó khăn, những người thợ già ở Thù Lâm vẫn bền bỉ gắn bó với từng sợi mây, nan tre. Với họ, mỗi sản phẩm được hoàn thành không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn chứa đựng niềm tự hào về nghề truyền thống của quê hương.

Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, tiếng chẻ tre vẫn vang lên mỗi ngày ở Thù Lâm như lời nhắc nhở về một làng nghề đang được gìn giữ bằng sự tận tụy, lòng yêu nghề và khát vọng trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Nguyễn Kiên