Khơi thông nguồn lực sở hữu trí tuệ – Động lực tăng trưởng trong kỷ nguyên số

Sở hữu trí tuệ: Điểm sáng trong phát triển kinh tế

Thực tiễn cho thấy, hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực cả về quy mô và chất lượng. Giai đoạn 2021–2025, Việt Nam đã tiếp nhận hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng 26,5% so với giai đoạn trước; xử lý trên 436.000 đơn, tăng 69%; và cấp hơn 255.000 văn bằng bảo hộ, tăng 55,4%.

Tốc độ tăng trưởng trung bình hằng năm đạt 4,6% đối với số đơn tiếp nhận, 15,4% đối với số đơn xử lý và 18,6% đối với số văn bằng được cấp. Đáng chú ý, số đơn đăng ký sáng chế và giải pháp hữu ích của tổ chức, cá nhân trong nước đạt trên 8.900, tăng 65,8%; số bằng được cấp đạt hơn 3.100, tăng 91%.

Những con số này phản ánh rõ nét xu hướng gia tăng hoạt động đổi mới sáng tạo, đồng thời cho thấy nhận thức của doanh nghiệp và người dân về giá trị tài sản trí tuệ ngày càng được nâng cao. Sở hữu trí tuệ đang dần trở thành một trụ cột quan trọng của nền kinh tế tri thức, góp phần mở rộng dư địa tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và sáng tạo.

Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Để phát huy hiệu quả nguồn lực này, Việt Nam đã không ngừng hoàn thiện hành lang pháp lý. Đặc biệt, Luật số 131/2025/QH15 – có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 – được xem là bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa các chủ trương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Luật sửa đổi tập trung cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động sở hữu trí tuệ. Thời gian xử lý đơn được rút ngắn đáng kể, đồng thời bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong vòng 3 tháng đối với một số trường hợp – một chính sách tiên tiến mà không nhiều quốc gia áp dụng.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ mới và trí tuệ nhân tạo trong xử lý đơn được đẩy mạnh, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của xã hội. Luật cũng mở rộng phạm vi bảo hộ đối với các đối tượng mới như giao diện đồ họa, biểu tượng số, đồng thời bổ sung quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo, trong đó khẳng định chỉ bảo hộ đối với sản phẩm sáng tạo do con người tạo ra.

Một điểm nhấn quan trọng trong chính sách hiện nay là chuyển hướng từ bảo hộ quyền sang khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Theo đó, quyền sở hữu trí tuệ được nhìn nhận như một loại tài sản có giá trị kinh tế, có thể tham gia vào các giao dịch dân sự, thương mại và đầu tư.

Chủ sở hữu có thể sử dụng tài sản trí tuệ để góp vốn, thế chấp vay vốn hoặc chuyển nhượng, qua đó tạo thêm nguồn lực cho sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch và phát triển các tổ chức trung gian như định giá, môi giới sẽ góp phần minh bạch hóa thị trường tài sản trí tuệ.

Định hướng này không chỉ giúp hạn chế tình trạng “bằng độc quyền để treo”, mà còn mở ra cơ hội biến tri thức và sáng tạo thành giá trị kinh tế cụ thể, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng.

Thách thức trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ vẫn đối mặt với không ít thách thức. Tình trạng xâm phạm quyền có xu hướng gia tăng và ngày càng tinh vi, đặc biệt trên môi trường số.

Các hành vi vi phạm như sản xuất, kinh doanh hàng giả, xâm phạm nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý diễn ra với quy mô lớn, thậm chí xuyên biên giới. Việc lợi dụng công nghệ cao, bao gồm trí tuệ nhân tạo và công nghệ giả lập (deepfake), để tạo nội dung quảng cáo giả mạo đang gây khó khăn cho công tác quản lý.

Bên cạnh đó, các hình thức kinh doanh trực tuyến như livestream bán hàng “chớp nhoáng”, xóa dấu vết sau giao dịch cũng khiến việc thu thập chứng cứ và xử lý vi phạm trở nên phức tạp hơn.

Trước thực trạng này, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang được tăng cường với sự phối hợp của nhiều lực lượng như công an, quản lý thị trường, hải quan và tòa án. Đồng thời, các chính sách và chỉ đạo mới của Chính phủ tiếp tục được ban hành nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền trong bối cảnh mới.

Khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng bền vững

Những kết quả đạt được cùng với các thách thức đặt ra cho thấy, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp mà còn là đòn bẩy chiến lược cho phát triển kinh tế tri thức.

Trong thời gian tới, định hướng đặt ra là tiếp tục hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả thực thi, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ việc khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Nhân Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 26/4, việc khơi thông và kích hoạt nguồn lực từ tài sản trí tuệ càng trở nên cấp thiết. Đây chính là nền tảng quan trọng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu trong kỷ nguyên số.

Đỗ Khuyến