Khoa học và công nghệ Việt Nam: Dấu ấn mới trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu

Anh Lại Văn Quân (Hoàng Mai, Hà Nội) cho biết, việc sử dụng ứng dụng VNeID đã giúp anh đơn giản hóa nhiều thủ tục hằng ngày: từ trình giấy tờ khi khám chữa bệnh, đi máy bay, đến kết nối với nền tảng eTax về thuế hay VssID trong bảo hiểm xã hội. “Trước đây tôi phải cầm cả tập giấy tờ, giờ chỉ cần điện thoại có VNeID là đủ. Vừa nhanh, vừa tiết kiệm thời gian và chi phí”, anh chia sẻ.

VNeID – được Bộ Công an triển khai từ năm 2022 – đã trở thành “chìa khóa số” cho người dân trong các dịch vụ công trực tuyến như khai báo tạm trú, đăng ký xe, thanh toán hóa đơn, liên kết với các nền tảng thuế và bảo hiểm. Nhờ vậy, chỉ số phát triển Chính phủ điện tử (CPĐT) năm 2024 của Việt Nam đã tăng 15 bậc, đứng thứ 71 thế giới.

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Phạm Đức Long, viễn thông hiện là hạ tầng số cốt lõi, đóng vai trò “xương sống” cho nền kinh tế số và xã hội số.

Năm 2024, Việt Nam lần đầu đấu giá thành công tần số 5G và sẽ thương mại hóa từ năm 2025. Hiện đã có hơn 12.000 trạm phát sóng 5G, bao phủ 26% dân số; mạng 4G đạt độ phủ gần 100%, vượt chuẩn trung bình của các quốc gia phát triển. Tốc độ Internet cố định và di động của Việt Nam đều nằm trong top 20 thế giới, với thứ hạng tăng trên 40 bậc chỉ sau 4 năm. Song song, các doanh nghiệp lớn như VNPT, CMC, Viettel đã đầu tư xây dựng những trung tâm dữ liệu quy mô khu vực, cung cấp dịch vụ điện toán đám mây và điện toán biên cho hàng chục nghìn tổ chức, doanh nghiệp.

Trong giai đoạn 2021–2025, nghiên cứu khoa học tự nhiên tại Việt Nam đã có nhiều bước tiến, mở rộng sang các lĩnh vực vũ trụ, y sinh, nano, hạt nhân… Các kết quả nghiên cứu không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn ứng dụng trực tiếp trong quản lý tài nguyên, dự báo thiên tai, thăm dò khoáng sản hay bảo vệ môi trường biển đảo.

Ở mảng công nghệ ứng dụng, các doanh nghiệp Việt Nam đã làm chủ nhiều công nghệ then chốt, giảm chi phí sản xuất và gia tăng nội địa hóa. Đặc biệt, năm 2022, FPT Semiconductor công bố dòng chip IoT đầu tiên “Made in Vietnam”, mở hướng đi cho công nghiệp bán dẫn quốc gia.

Các ngành khác cũng hưởng lợi từ công nghệ: dệt may áp dụng robot và phần mềm 3D; nông nghiệp lai tạo giống cây trồng năng suất cao; y tế làm chủ công nghệ vaccine và kỹ thuật ghép tạng phức tạp.

Nhờ đó, Việt Nam đã vươn lên nhóm 10 nước dẫn đầu thế giới về tăng năng suất lao động. Chỉ số đổi mới sáng tạo năm 2024 đạt vị trí 44/133 nền kinh tế, tăng 4 bậc so với năm 2022; hệ sinh thái khởi nghiệp đứng thứ 55 thế giới, với tổng vốn gọi được hơn 3,4 tỷ USD trong 5 năm qua.

Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) vừa được Quốc hội thông qua đã mở đường cho việc phát triển điện hạt nhân Ninh Thuận và các lò phản ứng module nhỏ, nhằm đáp ứng nhu cầu điện trong quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Hiện nay, năng lượng hạt nhân tại Việt Nam đã có nhiều ứng dụng trong y tế (xạ trị, điều trị ung thư), nông nghiệp (tạo giống đột biến), cũng như công nghiệp và môi trường.

Thứ trưởng Phạm Đức Long cho biết, từ Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học – công nghệ, Bộ KH&CN đã đẩy mạnh cải cách thể chế, trình Quốc hội thông qua 5 luật mới và đang xây dựng thêm 4 luật khác, mở ra nhiều cơ chế mới để thúc đẩy nghiên cứu – ứng dụng.

Ngay trong năm 2025, 6 sản phẩm công nghệ chiến lược được ưu tiên gồm: thiết bị mạng 5G chuẩn ORAN, mô hình ngôn ngữ lớn và trợ lý ảo tiếng Việt, robot tự hành, nền tảng blockchain truy xuất nguồn gốc, UAV và AI camera biên giới. Từ danh sách này, 3 sản phẩm sẽ được lựa chọn triển khai sớm, làm hình mẫu cho các dự án công nghệ trọng điểm khác.

Khoa học công nghệ, với vai trò động lực đổi mới sáng tạo, đang mở ra bước phát triển mới cho Việt Nam – khẳng định vị thế quốc gia trong kỷ nguyên số và kinh tế tri thức.

Tiến Minh