Hoàn thiện cơ chế EPR để nâng cao hiệu quả quản lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Ngày 6/3/2026, tại Hà Nội, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam phối hợp với Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo tham vấn kỹ thuật về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) thông qua Chương trình Đối tác Hành động quốc gia về nhựa (NPAP) tại Việt Nam. Sự kiện thu hút gần 200 đại biểu đến từ các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, hiệp hội, tổ chức phi chính phủ, đại sứ quán và các đối tác phát triển.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang tiến hành sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 theo chương trình xây dựng pháp luật năm 2026 nhằm nâng cao hiệu quả vận hành của chính sách và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, cơ chế EPR yêu cầu các nhà sản xuất và nhập khẩu phải thực hiện trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì sau tiêu dùng hoặc đóng góp tài chính để hỗ trợ hoạt động thu gom, xử lý chất thải phát sinh từ các sản phẩm do mình đưa ra thị trường. Chính sách này được kỳ vọng giúp giảm áp lực cho hệ thống xử lý chất thải, đồng thời huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân cho công tác bảo vệ môi trường và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc triển khai EPR tại Việt Nam vẫn còn một số khó khăn. Ông Vũ Thái Trường, Trưởng Ban Khí hậu, Môi trường và Năng lượng của UNDP Việt Nam, cho rằng vẫn tồn tại khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực tiễn vận hành của thị trường tái chế trong nước. Bên cạnh đó, năng lực giám sát và minh bạch dữ liệu liên quan đến EPR đang trong quá trình hoàn thiện, trong khi mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp chưa đồng đều.

Trước thực tế này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tiến hành rà soát, đánh giá toàn diện việc thực hiện chính sách EPR nhằm đề xuất các phương án điều chỉnh phù hợp trong quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường.

Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, cho biết việc hoàn thiện cơ chế EPR cần được triển khai đồng bộ, gắn với tăng cường hướng dẫn kỹ thuật, nâng cao năng lực cho các bên liên quan và thúc đẩy đối thoại công - tư để bảo đảm chính sách có thể đi vào thực tiễn hiệu quả.

Một trong những nội dung đang được cơ quan quản lý nghiên cứu là cơ chế tín chỉ tái chế. Theo đề xuất này, doanh nghiệp có thể bù đắp phần nghĩa vụ tái chế chưa hoàn thành thông qua việc mua tín chỉ tái chế tương ứng với khối lượng sản phẩm, bao bì đã được thu gom và tái chế đạt tiêu chuẩn bởi các cơ sở tái chế hợp pháp.

Việc sử dụng tín chỉ tái chế chỉ được thực hiện sau khi doanh nghiệp đã triển khai các hoạt động thu gom và tái chế theo kê khai trong năm. Trong trường hợp doanh nghiệp thực hiện dưới 70% khối lượng tái chế bắt buộc theo quy định, ngoài việc phải mua tín chỉ để bù đắp phần nghĩa vụ còn thiếu, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính. Nếu doanh nghiệp đạt trên 70% nhưng chưa hoàn thành nghĩa vụ tái chế, vẫn phải mua tín chỉ để bù đắp phần thiếu hụt nhưng không bị xử phạt.

Cơ chế phát hành tín chỉ dự kiến được thực hiện thông qua các tổ chức thực hiện trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) và phải được kiểm toán, xác nhận bởi các đơn vị độc lập nhằm bảo đảm tính minh bạch.

Bên cạnh đó, một phương án khác cũng được đưa ra là doanh nghiệp thực hiện ký quỹ tại Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam đối với phần nghĩa vụ tái chế chưa hoàn thành. Tuy nhiên, phương án này vẫn đang được nghiên cứu thêm, đặc biệt liên quan đến việc xác định khối lượng nghĩa vụ tái chế, cơ chế xác nhận kết quả và quy trình hoàn trả khoản ký quỹ sau khi doanh nghiệp hoàn thành trách nhiệm.

Theo đại diện Văn phòng EPR quốc gia, hiện nay các nhà sản xuất và nhập khẩu có hai lựa chọn để thực hiện nghĩa vụ tái chế, gồm tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Tuy nhiên, trong đề xuất sửa đổi, cơ quan quản lý đang xem xét bỏ hình thức đóng góp tài chính, chuyển sang yêu cầu doanh nghiệp trực tiếp thực hiện trách nhiệm tái chế thông qua việc tự thu gom, tái chế hoặc thuê các đơn vị tái chế thực hiện.

Tại hội thảo, các chuyên gia quốc tế cũng chia sẻ kinh nghiệm về mô hình quản trị EPR hiệu quả tại nhiều quốc gia, tập trung vào cơ chế tài chính, cách gắn trách nhiệm EPR với các kết quả có thể kiểm chứng rõ ràng, cũng như kinh nghiệm vận hành các tổ chức thực hiện trách nhiệm của nhà sản xuất trên thế giới.

Các đại biểu cho rằng hoạt động tham vấn kỹ thuật và đối thoại đa bên đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực, tính minh bạch và khả năng thực thi của hệ thống EPR tại Việt Nam. Thông qua tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các đối tác phát triển, Việt Nam tiếp tục khẳng định cam kết thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, quản lý chất thải bền vững và thực hiện trách nhiệm chung trong bảo vệ môi trường.

Chương trình Đối tác Hành động Quốc gia về Nhựa (NPAP) tại Việt Nam do UNDP Việt Nam chủ trì, được xây dựng trên cơ sở hợp tác giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Diễn đàn Kinh tế Thế giới. Chương trình hướng tới huy động sự tham gia của chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức và các đối tác phát triển nhằm thúc đẩy các giải pháp giảm thiểu rác thải nhựa, hỗ trợ xây dựng chính sách, thúc đẩy đổi mới, huy động nguồn lực tài chính và tăng cường tính bao trùm trong chuỗi giá trị nhựa.

Bình Minh