Hóa giải rào cản logistics phía Nam, đòn bẩy tăng trưởng cho doanh nghiệp

Gánh nặng chi phí và những "điểm nghẽn" hạ tầng kìm chân tăng trưởng

Tại Hội nghị ngành Công Thương các tỉnh, thành phố khu vực phía Nam lần thứ XII năm 2026 diễn ra ngày 22/10 tại TP.HCM, vấn đề tối ưu hóa hệ thống logistics được xác định là mắt xích cấp bách hàng đầu.

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng, Chính phủ giao mục tiêu chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tăng 12–14%, kim ngạch xuất khẩu tăng 15–16%, tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tăng 13–15%. Dù ngành đã đạt 6/8 chỉ tiêu, khu vực phía Nam cần đẩy nhanh tháo gỡ vướng mắc cho các dự án công nghiệp, năng lượng và hạ tầng logistics trong quý 4 để bảo đảm đà tăng trưởng chung.

Thực tế hiện nay, chi phí logistics đang là lực cản lớn đối với sức cạnh tranh của hàng hóa phía Nam. Ông Vũ Ngọc Long, Giám đốc Sở Công Thương Đồng Nai, dẫn số liệu cho thấy: chi phí logistics vùng phía Nam chiếm 14–16% GDP, cao hơn đáng kể so với mức bình quân 10,6% của thế giới. Bên cạnh đó, vận tải phụ thuộc nặng nề vào đường bộ, ùn tắc cục bộ kéo dài; sự kết nối giữa khu sản xuất với sân bay, cảng cạn và cảng biển chưa đồng bộ; vận tải đường bộ, đường thủy và đường sắt thiếu kết nối; hệ thống kho bãi phân tán.

Áp lực ngày càng gia tăng khi trong 9 tháng năm 2026, khối lượng hàng hóa qua Đồng Nai đạt khoảng 75 triệu tấn (tăng 11,2%), doanh thu vận tải và kho bãi tăng 11,03%.

Không riêng các trung tâm công nghiệp, thương mại biên giới và nông sản cũng chịu tổn thương. Ông Trương Tấn Sơn, Giám đốc Sở Công Thương Tây Ninh (địa phương có 369 km đường biên giới, 21 cửa khẩu với kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đạt 31,47 tỷ USD), nhận định chi phí logistics cao cùng sự phụ thuộc vào hạ tầng trung chuyển, thông quan đang làm giảm giá trị gia tăng của cửa ngõ thương mại quốc tế.

Trong khi đó, tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), Giám đốc Sở Công Thương Cần Thơ Ngô Thái Chân và Phó Giám đốc Sở Công Thương An Giang Nguyễn Duy Linh Thảo chỉ rõ, tồn kho chế biến thực phẩm 9 tháng tăng 30,8%, thủy sản chế biến sâu và đóng hộp chỉ chiếm khoảng 4% sản lượng phi lê đông lạnh. Vùng nông thủy sản lớn nhất nước vẫn thiếu kho lạnh quy mô lớn và phụ thuộc quá mức vào các cụm cảng biển tại Đông Nam Bộ.

Tái cấu trúc không gian logistics: Mô hình "hạt nhân - vệ tinh" và kết nối đa phương thức

Để giải quyết tình trạng đầu tư dàn trải, các địa phương phía Nam đã đưa ra những đề án cụ thể nhằm chuyển từ tư duy "làm đường" sang "tổ chức hành lang vận tải". 

Với Đồng Nai, tỉnh định hướng phát triển không gian logistics theo mô hình "một hạt nhân - nhiều vệ tinh - kết nối đa phương thức". Trong đó, cảng hàng không quốc tế Long Thành giữ vai trò đầu mối logistics hàng không. Địa phương đề xuất quy hoạch các trung tâm logistics phụ trợ quy mô trên 100 ha chuyên biệt cho hàng linh kiện điện tử, công nghệ cao, dược phẩm và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Cảng Phước An, Cái Mép - Thị Vải đóng vai trò cửa ngõ vận tải biển; cụm Trảng Bom - Bàu Cạn hình thành các cảng cạn, kho bãi gom hàng cho Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Đẩy nhanh đường giao thông kết nối sân bay, nghiên cứu tuyến đường sắt chuyên dụng Trảng Bom - Long Thành - Cái Mép, đồng thời nạo vét nâng cấp luồng thủy sông Đồng Nai, Nhà Bè, Thị Vải.

Với Tây Ninh, tỉnh tập trung tối ưu hóa vị trí chiến lược trên hành lang kinh tế kết nối TP.HCM với Campuchia, Thái Lan và tiểu vùng Mekong. Trong đó, quy hoạch 17 trung tâm logistics với diện tích 1.246 ha (hiện 2 trung tâm đã vận hành), trọng tâm là trung tâm logistics tại Mộc Bài và Xa Mát kết hợp kho ngoại quan, kho lạnh, cảng cạn.

Phối hợp Bộ ngành và TP.HCM thúc đẩy tuyến cao tốc TP.HCM - Mộc Bài, tuyến kết nối Vành đai 3, Vành đai 4, nâng cấp Quốc lộ 22 và 22B để rút ngắn thời gian hàng hóa chuyển thẳng về mạng lưới cảng Cát Lái, Hiệp Phước và Cái Mép - Thị Vải.

Với Cần Thơ, tỉnh định hướng trở thành trung tâm logistics vùng hạng I, dự kiến phát triển 11 trung tâm logistics vào năm 2030, trong đó có trung tâm logistics hàng không khoảng 100 ha tại Cảng HKQT Cần Thơ, kết hợp cảng biển Trần Đề và mạng lưới cao tốc, kho lạnh.

Với vùng ĐBSCL, lãnh đạo ngành Công Thương Vĩnh Long và An Giang nhấn mạnh liên kết chuỗi từ vùng nguyên liệu đến chế biến, chuẩn hóa sản phẩm và tận dụng năng lực phân phối, xuất khẩu của TP.HCM thông qua Thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2026–2030.

Cần một "nhạc trưởng" quốc gia và nền tảng dữ liệu dùng chung

Bên cạnh hạ tầng cứng, "nút thắt" lớn nhất được các đại biểu chỉ ra là cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng còn phân tán. Giám đốc Sở Công Thương TP.HCM Bùi Tá Hoàng Vũ cho biết, việc phân công trách nhiệm giữa một số cơ quan Trung ương về logistics chưa thật sự rõ ràng, do đó TP.HCM kiến nghị Chính phủ nghiên cứu thành lập đầu mối thống nhất quản lý nhà nước về logistics (theo mô hình Ủy ban Logistics quốc gia hoặc cơ chế điều phối tương đương).

Xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung liên thông giữa cơ quan hải quan, ban quản lý cảng biển, sân bay, doanh nghiệp vận tải và chủ hàng nhằm minh bạch chi phí, đo lường năng lực và tối ưu hóa luồng luân chuyển container.

Phản hồi các kiến nghị trên, đại diện Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) khẳng định sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan hoàn thiện cơ chế điều phối, hỗ trợ triển khai Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn 2050. Trọng tâm là hình thành các hành lang vận tải liên vùng, chuẩn hóa bộ chỉ tiêu đo lường hiệu quả logistics và thúc đẩy chia sẻ dữ liệu vận tải trên hệ thống sẵn có để giảm tối đa chi phí cho doanh nghiệp.

Theo Phó Chủ tịch thường trực UBND TP.HCM Nguyễn Lộc Hà, các tỉnh Đông Nam Bộ đang phấn đấu tăng trưởng GRDP 10%/năm và ĐBSCL đạt 9–9,5%/năm. Với vai trò đầu tàu, TP.HCM sẽ tiếp tục mở rộng kích cầu tiêu dùng, kết nối mạng lưới phân phối và logistics với nguồn nguyên liệu của các tỉnh, biến thách thức chi phí thành động lực bứt phá cho toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm nhằm hoàn thành các chỉ tiêu năm 2026 và tạo đà cho năm 2027

Cũng tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng yêu cầu các đơn vị trực thuộc Bộ và các Sở Công Thương tập trung triển khai 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm nhằm hoàn thành ở mức cao nhất các chỉ tiêu năm 2026 và tạo đà cho năm 2027:

Một là, quản trị mục tiêu quý IV. Rà soát kỹ các chỉ tiêu sản xuất công nghiệp, bán lẻ, xuất khẩu, điện thương phẩm; thiết lập cơ chế giám sát các doanh nghiệp, dự án lớn và chủ động phương án bù đắp các chỉ tiêu khó đạt.

Hai là, quyết liệt tháo gỡ khó khăn cho dự án. Xử lý dứt điểm vướng mắc về mặt bằng, đất đai, môi trường cho các dự án công nghiệp, hạ tầng và nguồn/lưới điện; rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, không để tồn đọng hồ sơ.

Ba là, bảo đảm an ninh năng lượng và xăng dầu. Vận hành an toàn hệ thống điện mùa bão lũ và cao điểm sản xuất cuối năm; kiểm soát chặt chẽ hệ thống phân phối, kiên quyết không để đứt gãy nguồn cung xăng dầu cục bộ.

Bốn là, phát triển thị trường nội địa và kiểm tra thị trường. Chủ động nguồn hàng thiết yếu, triển khai sớm bình ổn thị trường Tết Nguyên đán 2027; tăng cường quản lý thương mại điện tử và mở đợt cao điểm kiểm tra thị trường trước, trong và sau Tết.

Năm là, tăng tốc xuất khẩu chất lượng cao. Cảnh báo sớm phòng vệ thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) và thị trường mới; đẩy mạnh xúc tiến thương mại gắn với đơn hàng và hợp đồng cụ thể.

Sáu là, thực chất hóa liên kết vùng. Kết nối vùng nguyên liệu ĐBSCL và Đông Nam Bộ với trung tâm logistics, cảng biển và TP. Hồ Chí Minh; mỗi Sở Công Thương chủ động chọn 1–2 dự án liên kết trọng điểm cho kế hoạch năm 2027.

Bảy là, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Đẩy mạnh chuyển đổi số, cung cấp dịch vụ công trực tuyến và kết nối, chia sẻ dữ liệu ngành giữa Bộ với các địa phương để điều hành đồng bộ.

Minh Anh