Hỗ trợ nghệ nhân dân tộc thiểu số, tiếp sức cho những "bảo tàng sống"

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan, nguyên Quyền Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam (nay là Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam), Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam: Đất nước ta có 54 dân tộc, trong đó dân tộc Kinh (Việt) chiếm khoảng 85% dân số, 53 dân tộc thiểu số chiếm khoảng 15% dân số và cư trú trên ¾ diện tích đất nước.

Chính vì vậy, Việt Nam sở hữu một kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú và giàu bản sắc. Đó chính là nguồn tài nguyên nhân văn to lớn để thế hệ hôm nay có thể kế thừa, khai thác và phát huy phục vụ cho phát triển. Do đó, vấn đề dân tộc nói chung, phát triển văn hóa các dân tộc luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm.

Để thể chế hóa các chủ trương này, nhiều chương trình mục tiêu quốc gia đã được phê duyệt, nổi bật là Quyết định số 1719/QĐ-TTg về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2021-2030.

Trong đó, Dự án số 6 tập trung hoàn toàn vào việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp gắn với phát triển du lịch. Mục tiêu cốt lõi là khôi phục các di sản, bồi dưỡng cán bộ văn hóa và hỗ trợ thiết chế văn hóa cơ sở để nâng cao mức thụ hưởng cho người dân.

Nghệ nhân dân tộc thiểu số: "linh hồn" của di sản truyền thống

Trong đời sống văn hóa bản địa, các nghệ nhân được xem là những “bảo tàng sống”, những người giữ lửa cho kho tàng tri thức dân gian. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn nghệ nhân hiện nay đều đã lớn tuổi, sức khỏe hạn chế và gặp khó khăn về kinh tế.

Để khắc phục tình trạng này, các chính sách mới đã chuyển dịch từ việc chỉ công nhận danh hiệu sang hỗ trợ thiết thực cho đời sống và hoạt động truyền dạy. Các giải pháp tiêu biểu bao gồm: 

Tổ chức các lớp học ngay tại cộng đồng vào thời gian phù hợp với mùa vụ để thu hút thanh thiếu niên. Tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia trình diễn tại các lễ hội, sự kiện du lịch, giúp nâng cao vị thế của họ trong xã hội. Ghi âm, quay video và biên tập tài liệu về các làn điệu dân ca, kỹ thuật thủ công để lưu trữ lâu dài trong kỷ nguyên số.

Biến di sản thành tài sản, hướng đi cho sinh kế bền vững

Một trong những quan điểm quan trọng nhất hiện nay là làm sao để chính người dân địa phương có thể biến di sản thành tài sản, biến bản sắc thành sản phẩm văn hóa phục vụ phát triển.

Việc gắn kết bảo tồn văn hóa với hoạt động du lịch được xem là giải pháp tạo ra sinh kế, góp phần xóa đói giảm nghèo hiệu quả. Khi các kỹ năng như dệt thổ cẩm, chế tác nhạc cụ hay ẩm thực bản địa trở thành nguồn thu nhập ổn định, thế hệ trẻ sẽ có động lực quay lại học nghề và gắn bó với quê hương. Đây cũng là nền tảng để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đặc trưng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Bên cạnh sự đầu tư của Nhà nước, sự vào cuộc của chính cộng đồng là yếu tố quyết định sự sống còn của di sản. Việc thành lập các câu lạc bộ văn hóa tại thôn bản giúp tái tạo không gian sinh hoạt truyền thống thường xuyên, từ đó củng cố ý thức giữ gìn và trao truyền văn hóa cho đời sau.

Sự kết hợp giữa chính sách đặc thù, tâm huyết của các nghệ nhân và tinh thần chủ động của người dân sẽ giúp văn hóa các dân tộc thiểu số không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn lực mạnh mẽ cho tương lai.

Minh Anh