Hà Tĩnh: Độc đáo những cổ vật bằng đá tại đền Gôi Vị

Khánh đá Mặc Trai do Đinh Nho Hoàn soạn khắc vào năm Nhâm Thìn (1712). Mặt khánh có bài minh bằng chữ Hán với nội dung "Phàm mọi vật ở trạng thái yên tĩnh thì câm lặng nhưng gõ vào lại kêu, âm thanh phát ra mỗi vật mỗi khác. Âm thanh của khánh trong trẻo, có tiết tấu, tựa như có cái cao thượng của con người. Vì yêu thích những âm thanh ấy nên mới làm khánh Mặc Trai treo ở phía trái Am để tăng thêm ý chí”.

                             Bài minh trên khánh đá: Ảnh Bách Khoa 

Bia thứ nhất (bên trái) khắc dựng năm Kỷ Sửu (1709), nội dung do ông Đinh Nho Hoàn soạn khi ông làm Đốc trấn Cao Bình (Cao Bằng) về quê để "huân mộc trùng tu" (trai giới tắm gội đứng ra trùng tu); bia thứ hai (bên phải), làm vào năm Nhâm Thìn (1712), khi ông giữ chức Thượng bảo Tự khanh và giao cho người vợ cả (bà Lê Thị Vệ) khắc dựng, ghi lại các thửa ruộng mà ông mua của người trong thôn để cúng cho dòng họ và thôn Gôi Vị lo việc hương khói, tế lễ; bia thứ ba (chính giữa) ghi về gia cảnh, việc học hành khoa bảng, chốn quan trường, dựng vào năm Mậu Tý (1708), nội dung lược dịch như sau " ... lọt lòng 12 người con, tôi là con thứ. Khoa thi Hội năm Canh Thìn (1700), tôi 30 tuổi, đậu Đệ nhị giáp tiến sĩ, tháng 8 năm Nhâm Ngọ (1702) được bổ làm Sơn Tây xứ, tháng 7 năm Giáp Thân (1704) được bổ làm Đốc trấn Cao Bằng ... vậy xin được khắc vào bia đá từ năm Vĩnh Thịnh thứ 4 (1780). Về sau, con cháu khắc vào bia các nội dung do ông soạn thảo trước đó như về quê lo việc nhà, lập người kế tự, dựng am...cùng bài răn dạy con cháu "Trung hiếu, chất phác hiền lành, khi tiến thân thì thành kẻ sĩ có nghĩa khí, khi lui về thì người làm ruộng lương thiện. Những kẻ kiêu ngạo ham hố, những kẻ coi thường bề trên, những kẻ hay tranh giành kiện tụng, những kẻ hay cờ bạc thì không thể đến với am này". Con cháu cũng ghi lại việc ông đi sứ năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715) cùng việc vua ban 2 bài ngự thi quốc âm.

                                                        Bia đá: Ảnh Bách Khoa 

                                      Voi đá đền Gôi Vị.: Ảnh: Bách Khoa 

Người con dâu của tiến sĩ Đinh Nho Công, sử chép: Thời Lê ở xã An Ấp có người thiếp yêu của Hoàng Giáp Đinh Nho Hoàn là bà Phan Thị Viên có dung mạo trong trắng trang nghiêm, giỏi âm luật, thông thuộc văn chương. Năm 15 tuổi, Đinh Nho Hoàn cưới làm thiếp, mới vừa hai năm tình sâu chưa báo đáp thì một ngày Đinh Nho Hoàn vâng mệnh đi sứ Bắc quốc, nàng theo tiễn và nguyện lấy chữ trinh giữ đạo làm vợ,  khi chia tay ông tặng nàng một tấm áo lụa. Ông bị trọng bệnh và qua đời trên đường đi sứ, khi đưa linh cữu ông về quê nhà, nàng dùng chiếc áo lụa ông biếu năm xưa mà tuẫn tiết. Vua Lê cảm phục trước sự thủy chung của bà nên đã cho lập đền thờ bà, phong là phúc thần và ban bảng vàng “Tiết phụ môn”.

4 vị phúc thần dòng họ Đinh Nho

Chính sử ghi: Đinh Nho Công (1637-1695), đỗ Đệ tam Giáp đồng tiến sĩ năm Canh Tuất (1670), niên hiệu Cảnh Trị thứ 8, đời vua Lê Huyền Tông. Từng giữ chức Tham chính xứ Sơn Nam, sau về kinh giữ chức Thiêm đô ngự sử. Khi qua đời được nhà vua phong “Anh nghị Đại Vương, dưới triều Nguyễn  được gia tặng "Đoan túc dực bảo trung hưng phúc thần”.

Đinh Nho Hoàn (1671-1715), là con trai thứ ba của Đinh Nho Công, có tự Tồn Phác, hiệu Mặc Trai, đậu Đệ nhị Giáp tiến sĩ năm Canh Thìn (1700), niên hiệu Chính Hòa thứ 21, đời vua Lê Hy Tông.  Ông đảm nhận các chức quan như Hậu bổ hàn lâm viện, Tham chính xứ Sơn Tây, Đốc trấn phủ Cao Bình (Cao Bằng), Hữu Thị lang Bộ công, Thượng bảo tự khanh. Năm Ất Mùi, Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715), ông được cử làm Phó sứ sang triều cống nhà Thanh (Trung Quốc), trên đường đi bị trọng bệnh mất, được truy tặng Lại bộ Tả Thị lang (hàm Chánh tam phẩm), tấn phong “Đắc Đạt Đại Vương” và Triều Nguyễn gia phong “Tuấn hưng lượng trực Đoan túc dực Bảo Trung hưng Phúc Thần”.

Người con trai thứ sáu của tiến sĩ Đinh Nho Công là Tổng binh hương nghĩa hầu Đinh Nho Côn (?-?). Ông làm tri huyện phủ La Sơn, quản quân đốc lĩnh ở Đông Thành, Lương Sơn. Sau khi mất được nhà vua truy phong “Đoan túc dực Bảo Trung hưng Phúc Thần".

Những cổ vật độc đáo trên đã có tuổi đời gần 300 năm, qua bao đổi thay của lịch sử luôn được các thế hệ người dân cũng như con cháu dòng họ Đinh Nho trân trọng bảo tồn, đến nay vẫn còn nguyên tác. Qua quá trình tìm hiểu, các nhà nghiên cứu di sản văn hoá đánh giá những cổ vật độc đáo tại đền Gôi Vị là một trong những bộ sưu tập cổ vật quý hiếm trên địa bàn Hà Tĩnh.

Bách Khoa - Thanh Liên