Gốm Gia Thuỷ với bài toán giữ sự độc bản để phát triển thương hiệu

 “Bizen” của Việt Nam

Một ngày hè nóng đỉnh điểm, Gia - một thanh niên có đam mê gốm, chuyên decor các nhà hàng, quán cà phê đến từ Sài Gòn, đã nhất định đòi tìm về làng gốm Gia Thuỷ (Ninh Bình). Bởi theo cậu sản phẩm gốm ở đây là dòng gốm duy nhất tại Việt Nam không tráng men mà để mộc hoàn toàn trước khi nung nhiệt độ cao, dòng gốm có thể được ví von gọi là “Bizen Việt Nam”.

Được sản xuất trên một nguyên lý nhất quán “Đất mộc nung củi", gốm Gia Thủy được định vị hoàn toàn khác biệt trên bản đồ gốm sứ Việt Nam và thế giới. Do không tráng men hóa học, lớp vỏ ngoài của gốm Gia Thủy được hình thành hoàn toàn do ngọn lửa và tàn tro củi bay lơ lửng trong lò nung. Quá trình này tạo nên những mảng màu hỏa biến ngẫu nhiên vô định hình, cho ra sản phẩm độc bản duy nhất, không bao giờ có cái thứ hai trùng lặp.

Chính vì vậy, dòng gốm sành không tráng men nung nhiệt độ cao của Gia Thủy rất tương đồng với kỹ thuật gốm cổ truyền Yakishime hay Bizen của Nhật Bản.

Cũng muốn tìm về Gốm Gia Thuỷ là Bảo, một kiến trúc sư ở Quảng Nam. Bảo muốn mua tặng bố mẹ mấy cái chum ngâm rượu, dòng chum có độ bền cao, không rò rỉ và đặc biệt thành chum giữ được các lỗ vi mô li ti siêu nhỏ (do không bị lớp men bóng bao bọc) giúp rượu khi ngâm bên trong có thể tự đào thải độc tố (như andehit) ra ngoài, làm rượu nhanh "chín", êm và không bị đau đầu.

Đưa chúng tôi về Gia Thuỷ là chị Thuỷ, một người Ninh Bình yêu quê hương, mong muốn kết nối các làng nghề vào bản đồ du lịch di sản chung của tỉnh qua hình thức tổ chức trải nghiệm sản phẩm qua các khâu sản xuất đến thành phẩm tại Không gian văn hoá nằm trong một điểm du lịch. Theo chị, hoạt động này hướng tới kênh quảng bá truyền miệng rất hiệu quả và thành điểm bán sản phẩm tại chỗ với biên lợi nhuận cao nhất.

Kỹ thuật đặc biệt và sản phẩm độc bản

Sau một vòng trực tiếp tham quan các công đoạn sản xuất từ khai khai thác, lọc rửa đất đến quy trình nhào nặn, lên khuôn… tại cơ sở sản xuất Gốm sành Dũng Mai (HTX Gốm Gia Thuỷ), chúng tôi có cuộc trò chuyện với được nghệ nhân Trịnh Văn Dũng.

Ông Dũng cho biết: ngoài ưu thế được tự nhiên ban cho nguồn nguyên liệu đất sét quý hiếm có đặc tính chịu nhiệt tốt, độ mịn và độ kết dính cao nhờ hàm lượng oxit sắt lớn, sức hút của Gốm Gia Thủy nằm ở sự mộc mạc mang đậm triết lý thẩm mỹ tự nhiên ẩn chứa những kỹ thuật chế tác nghiêm ngặt.

Trước tiên đó là bí quyết phối trộn 3 loại đất sét theo tỷ lệ bí truyền. Có thể nói quy trình xử lý đất tại Gia Thủy là một “nghệ thuật” của sự kiên nhẫn. Đất sau khi khai thác không được dùng ngay mà phải phơi khô, đập nhỏ, rồi ngâm trong bể để “thịt” đất mềm ra. Sau đó người thợ sẽ khuấy đều, lọc qua sàng để loại bỏ tạp chất, sạn đá, gạn lấy phần đất đông đặc tinh túy nhất nằm dưới đáy. Phần đất này tiếp tục được phơi cho đến khi đạt độ dẻo lý tưởng mới được đưa vào nhào nặn. Chính sự cầu kỳ trong khâu xử lý nguyên liệu này đã tạo tiền đề cho những sản phẩm gốm chắc chắn, đanh thép.

Các khâu tiếp theo như nhào nặn đất đến định hình sản phẩm trên bàn xoay truyền thống cũng đều được làm thủ công. Người thợ gốm phải điều tiết lực tay cực kỳ uyển chuyển để đảm bảo độ dày thành gốm đồng đều trước khi đem phơi khô tự nhiên dưới bóng râm.

Cuối cùng, điểm độc đáo nhất, cũng là niềm tự hào của các nghệ nhân Gia Thủy, chính là kỹ thuật nung không tráng men. Trong khi nhiều dòng gốm khác dựa vào lớp men phủ bên ngoài để tạo màu sắc và độ bóng, thì gốm Gia Thủy lại dùng chính nhiệt độ để “vẽ” lên sản phẩm. Những chiếc chum, vại, bình hoa... để mộc được nung liên tục trong lò tối thiểu 3 ngày 3 đêm ở nhiệt độ trên 1.300⁰C.

Ở nhiệt độ ấy, đất sét nâu vàng chuyển mình, tự tiết ra một lớp “men tự thân” tạo nên bề mặt sành bóng loáng tự nhiên, màu da lươn hoặc nâu sẫm đặc trưng, gõ vào nghe tiếng coong coong đanh giòn như chuông. Sản phẩm ra lò không chỉ đẹp một cách mộc mạc, khỏe khoắn mà còn có độ bền vượt thời gian, không rò rỉ, chịu được va đập và tác động của thời tiết khắc nghiệt.

Gốm Gia Thủy đã có mặt tại các thị trường Đông Nam Á (Lào, Campuchia, Thái Lan) và đặc biệt là Nhật Bản, nơi các khách hàng đánh giá rất cao dòng gốm sành mộc hỏa biến nung củi này bởi đáp ứng tiêu chuẩn không nhiễm độc chì hay cadmium.

Chia sẻ với chúng tôi, ông Dũng tự hào tiết lộ: gốm ra lò đến đâu được tiêu thụ hết đến đó. Dòng chum sành ngâm rượu, hũ muối mắm, ấm chén mộc và chậu cảnh nghệ thuật rất được ưa chuộng tại các tỉnh thành phía Bắc và các cơ sở sản xuất rượu truyền thống lớn. Vào mùa cao điểm cận Tết các xưởng sản xuất luôn trong tình trạng "cháy hàng", sản xuất không kịp.

Giải những khó khăn để định vị và phát triển thương hiệu

Từ năm 2007, Gia Thủy đã được UBND tỉnh Ninh Bình công nhận là Làng nghề truyền thống. Sau đó, HTX Gốm Gia Thủy được thành lập, quy tụ gần 60 thành viên đang trở thành hạt nhân liên kết sản xuất, kinh doanh. Năm 2025, nhãn hiệu tập thể “Gốm Gia Thủy - Ninh Bình” đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ số 566186 tạo nền tảng cho việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm.

Để bảo tồn giá trị di sản văn hóa và tối ưu hóa giá trị kinh tế, HTX Gia Thuỷ cũng đã triển khai nhóm giải pháp như: Sản xuất tập trung (Quy hoạch các lò nung vào khu sản xuất tập trung rộng gần 6.000 m2, nằm xa khu dân cư giúp bảo vệ môi trường chung và tạo không gian mở rộng quy mô); Phân tách công nghệ lò nung (ứng dụng công nghệ lò nung cải tiến tiết kiệm nhiên liệu, có màng lọc khói cho nhóm sản phẩm đại trà và giữ lò củi truyền thống cho phân khúc gốm mỹ nghệ cao cấp và hàng xuất khẩu); Đổi mới danh mục sản phẩm (sáng tạo các sản phẩm gốm decor, tranh gốm ốp tường, thiết kế nội - ngoại thất).

Tuy nhiên kết quả sản xuất kinh doanh hiện nay của gốm Gia Thuỷ vẫn được cho là là chưa tương xứng với lợi thế và tiền năng. Gốm Gia Thủy, cũng như nhiều làng nghề khác, đang đối mặt với những rào cản mang tính thời đại.

Công việc chuốt đất, canh lửa lò củi rất nặng nhọc, độc hại và yêu cầu sự kiên nhẫn cao. Thế hệ trẻ tại địa phương đang có xu hướng chuyển dịch sang các khu công nghiệp, khiến làng nghề đứng trước nguy cơ thiếu hụt thợ kỹ thuật cao trong tương lai.

Mặt khác việc đốt củi bìa truyền thống sinh ra lượng khí thải lớn. Trong bối cảnh các quy định bảo vệ môi trường ngày càng thắt chặt, đây là thách thức lớn đối với bài toán giữ gìn phương pháp nung truyền thống.

Do mẫu mã không đa dạng, sản phẩm to, nặng khó vận chuyển nên gốm Gia Thuỷ đang vấp phải sự cạnh tranh quyết liệt từ các sản phẩm gốm sứ sản xuất hàng loạt bằng lò gas có giá thành rẻ hơn, mẫu mã đa dạng hơn cũng như các đồ bằng nhựa, inox, thuỷ tinh nhẹ, dễ vận chuyển, giá thành thấp.

Chính vì vậy khi chung tôi hỏi, sản phẩm bán tốt, được đánh giá cao, sao cơ sở không đầu từ mở rộng qui mô, nghệ nhân Trịnh Văn Dũng cho biết: quy trình sản xuất gốm mộc (phơi khô tự nhiên trước khi vào lò) phụ thuộc hoàn toàn vào ánh nắng mặt trời. Gia Thủy nằm trong vùng trũng ven sông Bôi, thường chịu ảnh hưởng bởi ngập úng, lũ lụt vào mùa mưa bão, thường gây đình trệ sản xuất. Đặc biệt nguyên liệu (đất sét và củi đốt) đều đang dần khan hiếm và hiện hầu hết các nhà xưởng gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn để mở rộng sản xuất.

Một điểm yếu dễ nhận thấy nữa của gốm Gia Thuỷ là sự hạn chế về ứng dụng công nghệ và thương mại điện tử.  Đa số các cơ sở tại làng nghề vẫn sản xuất quy mô hộ gia đình, kinh doanh dựa vào khách quen hoặc thương lái đến tận nơi gom hàng. Việc xây dựng thương hiệu bài bản, quảng bá trên các nền tảng số và logistic đóng gói vận chuyển đi xa (do hàng chum sành nặng, dễ vỡ) vẫn là bài toán nan giải.

Chúng tôi chia tay gốm Gia Thuỷ khi Bảo đã đặt một đơn hàng hơn chục cái chum không chỉ để dùng ngâm rượu, mà sẽ còn được thử dùng ủ trữ nguyên liệu, sản phẩm nước mắm, đặc sản tại địa phương Quảng Ngãi của cậu. Không chỉ thế, cậu kiến trúc sư trẻ này cũng nung nấu ý tưởng dùng những chiếc chum này làm decor trang trí cho các công trình khách sạn, nhà hàng, khu nghỉ dưỡng cậu đang thiết kế.

Gia cũng thêm được vào bộ sưu tập sản phẩm gốm của mình nhũng chiếc lọ hoa, chiếc ấm, cốc độc bản mang thương hiệu Việt có kỹ thuật không thua kém gì thương hiệu nổi tiếng của Nhật Bản mà cậu hy vọng sẽ có dịp khoe với bạn bè quốc tế và giới chơi gốm trong và ngoài nước.

Còn chị Thuỷ cũng đã có những cam kết hợp tác sơ bộ với nghệ nhân làng gốm để sớm có thể đưa mô hình trải nghiệm thực tế sản xuất gốm vào khu Không gian văn hoá, trưng bày sản phẩm làng nghề địa phương tại khu du lịch của mình.

Tuy nhiên mong muốn đưa thương hiệu gốm sành cố đô nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường nội địa, vượt biên giới, tiếp cận các thị trường khó tính bậc nhất thế giới, biến gốm không chỉ là sản phẩm hàng hóa, mà còn là câu chuyện văn hóa, là điểm đến du lịch trải nghiệm hấp dẫn… còn là một hành trình dài với nhiều việc phải làm.

Hà Phương