Gỡ “nút thắt” thuế VAT để nâng tầm vị thế hạt gạo Việt

Khởi đầu năm 2026, ngành lúa gạo Việt Nam ghi nhận những con số tăng trưởng tích cực về lượng. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tháng 1/2026, Việt Nam xuất khẩu ước đạt 600 nghìn tấn gạo, đạt kim ngạch 370 triệu USD, tăng 12,4% về lượng và 16,9% về giá trị so với cùng kỳ.

Tuy nhiên, thực tế giá gạo xuất khẩu bình quân trong tháng 1/2026 đạt khoảng 470 USD/tấn, giảm đáng kể so với mức bình quân năm 2024 và 2025. Nguyên nhân chủ yếu do nguồn cung thế giới dồi dào và sự trở lại mạnh mẽ của các đối thủ cạnh tranh như Ấn Độ, Thái Lan.

Trong khi đó, các quốc gia nhập khẩu lớn như Philippines tiếp tục duy trì vị thế khách hàng số 1 (chiếm 38,3% thị phần năm 2025), đồng thời bắt đầu siết chặt quản lý bằng các công cụ kỹ thuật và giấy phép nhỏ giọt, gây khó khăn cho việc chủ động kế hoạch của doanh nghiệp Việt.

Bên cạnh áp lực thị trường, một vấn đề nội tại đang gây bức xúc lớn là yêu cầu hóa đơn VAT khi thu mua lúa gạo tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), bên cạnh yếu tố thị trường, một vấn đề nội tại đang nổi lên là yêu cầu hóa đơn VAT trong thu mua lúa gạo.

"Về nguyên tắc, đây là yêu cầu đúng. Nhưng trong bối cảnh sản xuất manh mún ở ĐBSCL, phần lớn nông dân không có tư cách pháp nhân để xuất hóa đơn, quy định này vô hình trung tạo rào cản lưu thông", ông Nam nói.

Cũng theo ông Nam, đối với nông dân, họ buộc phải bán qua trung gian hoặc chấp nhận bị ép giá từ 50 - 100 đồng/kg lúa để “bù” chi phí thuế và rủi ro cho doanh nghiệp. Đối với doanh nghiệp, việc thu mua không có hóa đơn gây rủi ro về thuế, chi phí hợp thức hóa chứng từ và nguy cơ bị truy thu. Ngoài ra, quy định chuyển khoản cho giao dịch trên 5 triệu đồng cũng gặp trở ngại do nông dân có thói quen dùng tiền mặt và e ngại cung cấp thông tin cá nhân.

Hiện nay, doanh nghiệp chỉ thu mua trực tiếp từ nông dân khoảng 6,5% sản lượng; trong khi gần 50% vẫn phải qua kênh thương lái. Khi “nút thắt” thuế không được gỡ, dòng lưu thông hàng hóa bị ách tắc, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu hộ dân.

Để vượt qua giai đoạn “chuyển pha” này, các chuyên gia và hiệp hội ngành hàng đã đưa ra nhiều kiến nghị trọng tâm. Trong đó, cần xem xét cơ chế miễn, giảm hoặc khoán thuế đối với việc thu mua trực tiếp từ nông dân; áp dụng chứng từ thu mua đặc thù cho nông sản thô thay vì áp chuẩn hóa đơn VAT như hàng công nghiệp.

Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) kiến nghị ngân hàng tăng hạn mức tín dụng để doanh nghiệp đủ vốn thu mua tạm trữ lúa khô, giúp giữ chất lượng và chủ động thời điểm xuất bán. Kiên định chiến lược giảm dần sản lượng xuống 4 triệu tấn vào năm 2030 để tập trung vào phân khúc cao cấp (Nhật Bản, EU, Mỹ...) yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc và sản xuất xanh.

Việc gỡ khó về thuế VAT lúc này không chỉ giúp giảm chi phí tài chính cho doanh nghiệp, tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế, mà quan trọng hơn là đảm bảo lợi ích cho người nông dân – chủ thể tạo ra hạt gạo. Khi các rào cản chính sách được tháo dỡ đồng bộ với chiến lược nâng cao chất lượng, hạt gạo Việt mới có thể phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

M. Tuấn