Giữ hồn văn hóa “Kin khẩu hó” - Lễ mừng cơm mới của dân tộc Lào

Trong quá trình cộng cư giữa các dân tộc, một số phong tục, tập quán, văn hóa của các cộng đồng dân tộc trên địa bàn tỉnh Điện Biên có sự tác động, giao thoa, ảnh hưởng với nhau không nhỏ. Tuy nhiên, lễ mừng cơm mới "Kin khẩu hó" của cộng đồng dân tộc Lào tại xã Mường Luân vẫn được duy trì, bảo tồn và giữ được những sắc thái riêng vốn có.

Dân tộc Lào là một trong số những dân tộc có mặt sớm ở vùng đất Điện Biên, sinh sống tập trung ở các xã: Thanh Yên, Núa Ngam, Mường Nhà, Mường Luân, Tìa Dình, Phình Giàng ...tại xã Mường Luân có khoảng 330 hộ dân tộc Lào, 1.415 nhân khẩu sinh sống tại các bản Mường Luân, Co Kham, Nà Muông,...

Theo truyền thống, lễ mừng cơm mới "Kin khẩu hó"có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của dân tộc Lào, thường được tổ chức vào tháng 7 âm lịch. Nghi lễ này hàm chứa những nét văn hóa độc đáo, thể hiện đạo lý uống nước nguồn của người Lào và khát vọng vươn lên của đồng bào trong việc làm chủ thiên nhiên, làm chủ cuộc sống, hướng đến những điều thiện cùng nhau xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Đây còn là dịp để bà con dân tộc Lào tạ ơn các vị thần linh đã che chở, phù hộ được mưa thuận gió hòa, sản xuất thuận lợi, người người khỏe mạnh, bình an.

Từ sáng sớm, khi những tia nắng đầu tiên len qua các triền núi, không khí tại bản làng Mường Luân đã trở nên rộn ràng. Những người phụ nữ dân tộc Lào khéo léo chuẩn bị các món ăn truyền thống.

Gạo mới được lựa chọn từ những hạt lúa chắc mẩy, thơm ngon nhất trong vụ mùa vừa thu hoạch. "Kin khảu hó" nghĩa là ăn cơm gói, gạo mới được lựa chọn từ những hạt lúa chắc mẩy, thơm ngon nhất trong vụ mùa vừa thu hoạch để làm món cơm cốm "Khẩu hang" đây là lễ vật dâng lên ông bà, tổ tiên và các vị thần linh. để tạ ơn, đồng thời đánh dấu kết thúc vụ mùa, làm lụng vất vả, bà con có dịp gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm sản xuất, hỏi thăm sức khỏe để chuẩn bị tâm thế bước sang vụ mới.

Đồng bào Lào quan niệm, đến ngày tổ chức có mâm lễ càng đầy, càng nhiều sản vật thì càng thể hiện được sự no đủ, phát đạt của gia đình. Tất cả các thực phẩm đều được làm chín bằng cách đồ, nướng, hấp hoặc luộc chín.

Ðộc đáo nhất trong lễ mừng cơm mới là những “khẩu hó” được gói kín bằng lá dong. “Khẩu hó” thường có xôi, thịt gà, thịt vịt, cá, thịt lợn... và những món ăn quen thuộc trong đời sống hằng ngày của người Lào. Mỗi món ăn đều mang theo ý nghĩa riêng, nhưng điểm chung là thể hiện sự trân trọng đối với sản vật do chính bàn tay lao động của gia đình làm ra.

Điểm đặc biệt của “Kin khẩu hó” nằm ở nghi thức mời tổ tiên về ăn cơm mới. Trước khi mọi người trong gia đình thưởng thức những hạt gạo đầu tiên của vụ mùa, chủ nhà chuẩn bị mâm cơm tươm tất để thực hiện nghi lễ. Trong không gian trang nghiêm của ngôi nhà sàn, những lời khấn được cất lên, gửi gắm mong ước về một cuộc sống ấm no, gia đình hòa thuận, con cháu khỏe mạnh và mùa màng thuận lợi.

Sau nghi lễ, các thành viên trong gia đình mới cùng nhau ăn cơm mới. Người lớn tuổi thường là người chia sẻ những câu chuyện về phong tục, về cách làm ăn, về những mùa lúa trước đây. Qua đó, những giá trị văn hóa không cần đến sách vở mà được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng chính những trải nghiệm trong đời sống.

Không khí của ngày lễ càng trở nên vui tươi khi nghi lễ gia đình kết thúc. Những thành viên trong gia đình, họ hàng và bà con trong bản cùng trò chuyện, thưởng thức món ăn, chia sẻ niềm vui sau một vụ mùa. Những tiếng cười, lời chúc và câu chuyện bên mâm cơm mới tạo nên sự gắn kết cộng đồng.

Đối với người Lào ở Mường Luân, hạt gạo không chỉ là nguồn lương thực nuôi sống con người mà còn là kết tinh của đất, nước, ánh nắng và công sức lao động. Để có được một mùa lúa, người dân phải trải qua nhiều tháng gieo trồng, chăm sóc, đối mặt với thời tiết và những khó khăn của sản xuất nông nghiệp miền núi. Vì vậy, khi những bông lúa chín vàng, lễ mừng cơm mới cũng là thời khắc để người dân nhìn lại thành quả của một năm lao động.

“Kin khẩu hó” vì thế chứa đựng một triết lý sống giản dị nhưng sâu sắc: con người sống nhờ thiên nhiên và luôn phải biết ơn thiên nhiên. Trong quan niệm truyền thống của đồng bào Lào, cuộc sống đủ đầy không chỉ đến từ sức lao động của con người mà còn phụ thuộc vào sự thuận hòa của đất trời.

Trong đời sống hiện đại, nhiều phong tục truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Tuy nhiên, tại Mường Luân, “Kin khẩu hó” vẫn được dân tộc Lào gìn giữ. Những giá trị cốt lõi vẫn được bảo tồn: kính trọng tổ tiên, biết ơn đất trời, trân trọng hạt gạo và đề cao tình cảm gia đình, cộng đồng.

Trong bối cảnh phát triển du lịch cộng đồng và bảo tồn văn hóa các dân tộc ở Điện Biên, “Kin khẩu hó” cũng có thể trở thành một sản phẩm văn hóa giàu sức hấp dẫn cần đặt yếu tố bảo tồn lên hàng đầu. Khi được bảo tồn đúng cách, “Kin khẩu hó” không chỉ là tài sản tinh thần của người Lào mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của Điện Biên.

Đến với lễ mừng cơm mới “Kin khẩu hó” người dân, du khách được hòa mình vào không khí vui tươi, cùng nhau thưởng thức men rượu thơm nồng, tiếng khèn bè đặc trưng và trải nghiệm điệu múa lăm vông uyển chuyển của nam thanh, nữ tú dân tộc Lào.

Giữa nhịp sống đang ngày càng đổi thay, “Kin khẩu hó” vẫn âm thầm được trao truyền trong những nếp nhà sàn ở Mường Luân. Khi mâm cơm mới được đặt lên, khi người già kể cho con cháu nghe về phong tục của cha ông, những giá trị văn hóa truyền thống lại được tiếp nối. Đây chính là nét nét văn hóa đặc trưng cần được bảo tồn, lưu giữ và từng bước phát huy đưa các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đó vào phát triển du lịch cộng đồng.

Văn Sang