Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu gạo, góp phần tăng trưởng 2 con số

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 7 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 5,5 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 2,64 tỷ USD. Đáng chú ý, dù lượng gạo xuất khẩu tăng 0,5% nhưng giá trị lại giảm tới 6,7% so với cùng kỳ năm 2025. Nguyên nhân do giá xuất khẩu bình quân giảm 7,1%, chỉ còn khoảng 476,6 USD/tấn.

Về thị trường, Philippines vẫn giữ vững vị thế là khách hàng lớn nhất, chiếm 44,7% tổng kim ngạch. Trung Quốc đứng thứ hai với mức tăng trưởng ấn tượng, gấp hai lần so với cùng kỳ năm ngoái. Đặc biệt, thị trường Iraq ghi nhận sự bùng nổ khi kim ngạch tăng tới 110,8 lần. Tuy nhiên, một số thị trường truyền thống khác như Ghana hay Bờ Biển Ngà lại ghi nhận sự sụt giảm mạnh.

Xây dựng thương hiệu quốc gia thay vì cạnh tranh bằng giá

Hiện nay, nguồn cung lúa gạo trong nước năm 2026 vẫn ổn định ở mức 43-44 triệu tấn lúa, đảm bảo dư địa cho xuất khẩu cả năm dự kiến khoảng 7-7,5 triệu tấn. Tuy nhiên, áp lực cạnh tranh đang tăng dần khi giá gạo Việt Nam hiện tương đương Thái Lan nhưng vẫn cao hơn đáng kể so với gạo Ấn Độ.

Trước bối cảnh giá gạo thế giới biến động, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) kiến nghị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ động làm việc với phía Philippines, đồng thời thúc đẩy cơ chế đối thoại giữa Hiệp hội Lương thực hai nước nhằm xử lý các vướng mắc phát sinh, chuyển từ đối đầu trong từng vụ việc sang hợp tác lâu dài.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng mạnh hơn các thị trường châu Phi và các thị trường tiềm năng khác nhằm giảm rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Về nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam, VFA cho rằng Việt Nam đã có nhiều giống gạo chất lượng cao như ST25, Jasmine nhưng đến nay vẫn chưa xây dựng được thương hiệu gạo quốc gia đủ mạnh. Hiệp hội đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm triển khai Đề án xây dựng thương hiệu gạo quốc gia, lấy các giống gạo chất lượng cao làm nền tảng, qua đó nâng giá trị hạt gạo Việt Nam trên thị trường thế giới thay vì chủ yếu cạnh tranh bằng giá.

Việc định vị thương hiệu mạnh sẽ giúp gạo Việt Nam thoát khỏi bẫy cạnh tranh về giá, thâm nhập sâu hơn vào các thị trường cao cấp và giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống vốn đang siết chặt quản lý nhập khẩu như Philippines.

Tạo sân chơi bình đẳng cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo

Tại văn bản góp ý về dự thảo Thông tư quy định chi tiết kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) bày tỏ lo ngại cơ chế chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch và đầu mối luân phiên đối với hợp đồng xuất khẩu gạo tập trung có thể tạo ra "vòng tròn khép kín", hạn chế cơ hội tham gia của doanh nghiệp mới và doanh nghiệp nhỏ, vừa.

Theo VCCI, các tiêu chí lựa chọn đầu mối hiện dựa chủ yếu vào thành tích xuất khẩu lịch sử, khiến các doanh nghiệp mới hoặc doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) dù có liên kết sản xuất tốt vẫn khó tiếp cận các hợp đồng tập trung. Để tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn, VCCI đề xuất bổ sung cơ chế hạn ngạch linh hoạt trong dự thảo Thông tư.

Theo đó, nên dành khoảng 10-15% tổng lượng gạo thuộc các hợp đồng tập trung để tổ chức đấu thầu công khai hoặc phân bổ riêng cho doanh nghiệp mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng được chuỗi liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm. Cách làm này sẽ giúp các doanh nghiệp có cơ hội tích lũy thành tích xuất khẩu ban đầu.

Bên cạnh đó, VCCI cũng kiến nghị quy định rõ các trường hợp chỉ định một thương nhân đầu mối hoặc từ hai thương nhân đầu mối luân phiên trở lên; quy định cụ thể nguyên tắc phân bổ chỉ tiêu giữa các thương nhân không trực tiếp ký hợp đồng; đồng thời bổ sung tiêu chí lựa chọn thương nhân thay thế trong trường hợp toàn bộ thương nhân đầu mối từ chối tham gia.

Theo VCCI, việc hoàn thiện các quy định theo hướng minh bạch, cạnh tranh và tạo cơ hội cho doanh nghiệp mới tham gia sẽ góp phần phát triển thị trường xuất khẩu gạo bền vững, hạn chế tình trạng tập trung thị phần vào một số ít doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

Tháo gỡ khó khăn về tài chính và logistics, thúc đẩy xuất khẩu gạo

Để hỗ trợ doanh nghiệp duy trì đà xuất khẩu trong những tháng cuối năm, Hiệp hội Lương thực Việt Nam đã kiến nghị  Ngân hàng Nhà nước cần có cơ chế linh hoạt để doanh nghiệp tiếp cận vốn thu mua, dự trữ lúa gạo.

Tháo gỡ vướng mắc trong việc doanh nghiệp thu mua lúa trực tiếp từ nông dân. Hiện tại, do rào cản về chứng từ thanh toán, phần lớn giao dịch vẫn phải qua thương lái, làm tăng chi phí và đứt gãy chuỗi liên kết.

Đẩy nhanh tốc độ hoàn thuế giá trị gia tăng để giải tỏa áp lực dòng tiền cho doanh nghiệp xuất khẩu. Cung cấp sớm và chính xác thông tin về cơ cấu giống, diện tích gieo sạ để doanh nghiệp chủ động kế hoạch xúc tiến thương mại.

Ông Đỗ Hà Nam khẳng định Hiệp hội sẽ tiếp tục đồng hành cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chủ động kết nối doanh nghiệp, mở rộng thị trường, xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam. Đồng thời, phản ánh kịp thời những khó khăn từ thực tiễn để cùng các cơ quan quản lý tháo gỡ, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng của ngành nông nghiệp và kim ngạch xuất khẩu năm 2026.

Minh Phương