Đúc Đồng Ngũ Xã: Di sản trăm năm vẫn đỏ lửa bên hồ Trúc Bạch

Từng được xem là một trong “tứ đại nghề” nổi tiếng của đất Kinh kỳ xưa với câu ca: “Dệt Yên Thái – Gốm Bát Tràng – Vàng Định Công – Đồng Ngũ Xã”, làng nghề Đúc Đồng Ngũ Xã mang trong mình lịch sử hình thành từ khoảng thế kỷ XV. Theo sử sách ghi lại, dưới thời Lê sơ (1428 – 1527), triều đình đã quy tụ những người thợ đúc đồng giỏi từ 5 làng gồm Đông Mai, Châu Mỹ, Lộng Thượng, Đào Viên và Điện Tiền về Thăng Long để lập trường đúc tiền và chế tác đồ thờ cho triều đình.

Từ đó, những người thợ tài hoa chọn vùng đất ven hồ Trúc Bạch để sinh sống, lập nghiệp và đặt tên làng là Ngũ Xã nhằm ghi nhớ quê gốc của mình. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây trở thành cái nôi của nghệ thuật đúc đồng nổi tiếng đất Thăng Long.

Điểm đặc biệt làm nên thương hiệu của Đúc Đồng Ngũ Xã chính là kỹ thuật đúc liền khối – bí quyết nghề nghiệp được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đây là kỹ thuật khó, đòi hỏi người nghệ nhân phải thành thạo toàn bộ quy trình từ tạo khuôn, pha nguyên liệu, nấu đồng đến đổ khuôn và hoàn thiện sản phẩm.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, một trong những nghệ nhân cao tuổi của làng, cho biết để làm chủ cả 5 công đoạn đúc đồng, người thợ có thể mất cả đời rèn luyện. Không chỉ yêu cầu sự khéo léo và tỉ mỉ, nghề đúc đồng còn đòi hỏi cảm quan tinh tế trong việc pha chế nguyên liệu để tạo ra âm thanh, màu sắc và độ bền phù hợp cho từng sản phẩm.

Chính nhờ kỹ thuật điêu luyện ấy, người thợ Đúc Đồng Ngũ Xã đã tạo nên nhiều công trình nổi tiếng như tượng Huyền Thiên Trấn Vũ tại đền Quán Thánh, tượng Phật A Di Đà ở chùa Thần Quang hay nhiều pho tượng, chuông đồng hiện diện tại các đình, đền, chùa lớn trên cả nước. Những tác phẩm đồ sộ được đúc nguyên khối, mang giá trị nghệ thuật và tâm linh sâu sắc, trở thành niềm tự hào của làng nghề suốt hàng trăm năm.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa khiến không gian làng nghề dần thu hẹp. Những bãi đất rộng để dựng lò đúc gần như không còn, nhiều người dân chuyển nghề hoặc rời đi nơi khác sinh sống. Nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một khi các nghệ nhân cao niên lần lượt qua đời.

Dẫu vậy, tình yêu nghề và ý thức gìn giữ di sản vẫn giúp Đúc Đồng Ngũ Xã duy trì sức sống. Nhiều gia đình tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ, đồng thời đổi mới sản phẩm để phù hợp với nhu cầu hiện đại. Tiêu biểu, Công ty TNHH đúc đồng truyền thống Ngũ Xã hiện là cơ sở duy nhất có 4 thành viên trong gia đình cùng được công nhận nghệ nhân.

Năm 2021, hai sản phẩm “Đôi đèn tứ linh” và “Lọ song ngư” của đơn vị này được Hà Nội công nhận OCOP 4 sao. Đến năm 2022, xưởng đúc đồng Ngũ Xã tiếp tục được lựa chọn là điểm giới thiệu và quảng bá sản phẩm OCOP gắn với nghề truyền thống của Thủ đô.

Giữa dòng chảy hiện đại, Đúc Đồng Ngũ Xã không chỉ là một nghề thủ công, mà còn là biểu tượng của ký ức văn hóa Thăng Long nghìn năm. Những tiếng búa, lửa lò và sắc đồng vẫn đang kể tiếp câu chuyện về lòng yêu nghề, sự bền bỉ và khát vọng gìn giữ hồn cốt văn hóa Việt của những người thợ nơi đây.

Nghệ Nhân