Dòng họ Ngô Thì và mạch nguồn tri thức của đất Thăng Long

Ngày 28/10, tại Hà Nội, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức hội thảo khoa học “Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm và truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai (Hà Nội)”. Sự kiện diễn ra trong khuôn khổ các hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám và 280 năm ngày sinh danh nhân Ngô Thì Nhậm.

Hội thảo là dịp để các nhà nghiên cứu nhìn lại truyền thống hiếu học của một dòng họ tiêu biểu trên đất Thăng Long, làm rõ những đóng góp của các danh nhân Ngô Thì đối với lịch sử, văn hóa dân tộc, đồng thời tìm kiếm hướng tiếp cận phù hợp nhằm đưa các giá trị di sản đến gần hơn với công chúng.

Ngô Thì Nhậm và dấu ấn của một gia đình khoa bảng

Sinh năm 1746, mất năm 1803, Ngô Thì Nhậm là nhân vật có dấu ấn trong đời sống chính trị, học thuật và văn hóa Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Trưởng thành trong môi trường gia đình coi trọng việc học, ông sớm bộc lộ năng lực trên con đường khoa cử, để lại nhiều trước tác có giá trị và tham gia hoạt động chính trị trong giai đoạn lịch sử nhiều biến động.

Dưới triều Tây Sơn, Ngô Thì Nhậm có mối liên hệ với Quốc Tử Giám. Tác phẩm Thái học môn lâu phú cùng những tư tưởng liên quan đến giáo dục, đào tạo và trọng dụng nhân tài là những dấu ấn đáng chú ý trong sự nghiệp của ông.

Tuy nhiên, việc nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận tài năng hay những đóng góp nổi bật của một cá nhân. Đặt cuộc đời và sự nghiệp của ông trong bối cảnh lịch sử cụ thể còn giúp nhận diện rõ hơn mối quan hệ giữa tri thức, trách nhiệm xã hội và lựa chọn của người trí thức trước những biến chuyển của thời đại.

Phát biểu khai mạc, đề dẫn hội thảo, TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nhấn mạnh yêu cầu tiếp cận cuộc đời và sự nghiệp Ngô Thì Nhậm một cách khách quan, thận trọng, trên cơ sở khoa học. Theo ông, những vấn đề về trách nhiệm của người có tri thức, mối quan hệ giữa tài năng cá nhân với lợi ích chung vẫn mang ý nghĩa đối với công tác giáo dục, xây dựng con người và sử dụng nhân tài hiện nay.

Làng Tả Thanh Oai, thuộc Hà Nội, từ lâu được biết đến là vùng đất có truyền thống văn hiến. Trong dòng chảy lịch sử ấy, họ Ngô Thì nổi bật với nhiều thế hệ tham gia khoa cử, sáng tác và hoạt động học thuật, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc của Thăng Long – Hà Nội.

Theo thông tin tại hội thảo, Văn Miếu – Quốc Tử Giám hiện còn lưu giữ 7 bia tiến sĩ ghi danh 5 vị khoa bảng thuộc dòng họ Ngô Thì. Trong số đó, Tiến sĩ Ngô Thì Sĩ (1726–1780) và con trai là Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm là những đại diện tiêu biểu.

Những tư liệu này góp phần khẳng định vị trí của dòng họ trong lịch sử khoa bảng, đồng thời cung cấp cơ sở để tiếp tục nghiên cứu về quá trình hình thành, phát triển của truyền thống học thuật qua nhiều thế hệ.

Điểm đáng chú ý là giá trị của một dòng họ khoa bảng không chỉ nằm ở số lượng người đỗ đạt hay danh vị được ghi nhận. Đằng sau những tấm bia tiến sĩ còn là câu chuyện về môi trường giáo dục gia đình, ý thức tích lũy tri thức, sự kế thừa học thuật và quan niệm dùng tài năng để phụng sự đất nước.

Nhìn từ góc độ này, truyền thống của dòng họ Ngô Thì không chỉ thuộc về quá khứ mà còn là một phần di sản tinh thần cần được nghiên cứu, giải thích và truyền đạt bằng những phương thức phù hợp với xã hội hiện đại.

Từ nghiên cứu tư liệu đến bảo tồn và phát huy di sản

Ban tổ chức cho biết hội thảo đã tiếp nhận 27 tham luận của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, đại diện cơ quan nghiên cứu, cơ sở giáo dục, đơn vị quản lý di tích và hậu duệ dòng họ Ngô Thì.

Các tham luận tập trung vào ba nhóm nội dung chính: truyền thống khoa bảng của dòng họ tại làng Tả Thanh Oai; thân thế, sự nghiệp và đóng góp của Ngô Thì Nhậm cùng các danh nhân trong dòng họ; công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, giáo dục thông qua di tích, trước tác và hoạt động giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Tại hội thảo, các đại biểu cũng thảo luận về việc tiếp tục làm rõ tầm vóc lịch sử của Ngô Thì Nhậm trong bối cảnh cuối thế kỷ XVIII, nhận diện những giá trị tiêu biểu của truyền thống hiếu học dòng họ Ngô Thì và mối liên hệ với Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Một nội dung được quan tâm là tìm kiếm các giải pháp bảo tồn di sản theo hướng gắn nghiên cứu với thực tiễn. Trong đó, việc kiểm kê, số hóa tư liệu, tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý di tích, cơ sở nghiên cứu, nhà trường, cộng đồng địa phương và hậu duệ dòng họ được xác định là những hướng đi cần thiết.

Đây cũng là cơ sở để mở rộng khả năng tiếp cận di sản, giúp các giá trị lịch sử không chỉ được lưu giữ trong tài liệu chuyên môn mà còn hiện diện sinh động hơn trong hoạt động giáo dục và đời sống cộng đồng.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn di sản khoa bảng đặt ra yêu cầu kết hợp hài hòa giữa gìn giữ giá trị lịch sử và phát huy ý nghĩa đối với xã hội. Những di tích, văn bia, gia phả và trước tác của các bậc tiền nhân sẽ phát huy giá trị tốt hơn khi được nghiên cứu có hệ thống, giới thiệu bằng hình thức dễ tiếp cận và gắn với nhu cầu học tập của các thế hệ.

Đối với dòng họ Ngô Thì, việc tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu về Ngô Thì Nhậm và các danh nhân trong dòng họ không chỉ góp phần hoàn thiện nhận thức về lịch sử văn hóa Thăng Long – Hà Nội mà còn tạo thêm nguồn tư liệu phục vụ giáo dục truyền thống.

Quan trọng hơn, tinh thần hiếu học cần được nhìn nhận như một giá trị sống, thể hiện ở ý thức học tập suốt đời, thái độ tôn trọng tri thức và trách nhiệm vận dụng hiểu biết để đóng góp cho cộng đồng.

Thông qua hội thảo, các nhà nghiên cứu kỳ vọng tiếp tục làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục của dòng họ Ngô Thì, đồng thời thúc đẩy việc bảo tồn, phát huy di sản gắn với thực tiễn đương đại. Qua đó, truyền thống khoa bảng của cha ông có thêm cơ hội trở thành nguồn lực tinh thần, góp phần bồi đắp văn hóa học tập và ý thức trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với di sản dân tộc.