Đổi mới sáng tạo: "Chìa khóa" nâng tầm năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp Việt

Tại hội thảo "Đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ - Động lực nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong hội nhập" diễn ra ngày 24/6 tại Hà Nội, các chuyên gia nhận định rằng sau 40 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào các động lực truyền thống như vốn, đất đai và lao động. Động lực từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (ĐMST) hiện vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.

Ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, mặc dù Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ và ĐMST quốc gia đã tạo ra hành lang pháp lý quan trọng, nhưng thực tế hệ sinh thái này vẫn đối mặt với nhiều "điểm nghẽn". Đó là khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn, năng lực tài chính cho R&D còn yếu và thiếu hụt nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.

Từ góc nhìn thực tiễn, ThS. Phùng Minh Hải, Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia chia sẻ: Đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ những khoản đầu tư khổng lồ. Thay vào đó, nó phải xuất phát từ các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp và nhu cầu thị trường.

Việc xác định đúng vấn đề, tận dụng tri thức sẵn có để chuyển hóa thành giải pháp thực tế sẽ giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), rút ngắn thời gian nghiên cứu và giảm chi phí, đồng thời từng bước hình thành tài sản trí tuệ.

Để hiện thực hóa mục tiêu công nghiệp chế biến, chế tạo đóng góp 28% GDP vào năm 2030, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Kinh tế - châu Á – Thái Bình Dương đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm xây dựng hệ sinh thái ĐMST ngành công nghiệp:

Thứ nhất, đột phá về thể chế và liên kết vùng. Theo chuyên gia, cần hoàn thiện cơ chế điều phối vùng, tăng cường liên kết giữa các địa phương thay vì phát triển manh mún theo địa giới hành chính. Bên cạnh đầu tư hạ tầng giao thông, năng lượng và hạ tầng số, cần xây dựng cơ chế chia sẻ nguồn lực, tạo không gian phát triển chung để hình thành các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quy mô vùng.

Thứ hai, nâng cao năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước nâng cấp năng lực công nghệ theo lộ trình để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Thực tế cho thấy, số lượng doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung ứng của các tập đoàn lớn như Samsung đã tăng đáng kể trong những năm qua, chứng tỏ năng lực nội địa có thể cải thiện nếu có chính sách phù hợp. Đồng thời, cần đổi mới chính sách thu hút FDI theo hướng tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và lan tỏa tri thức, thay vì để khu vực FDI phát triển tách biệt.

Thứ ba, đột phá về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Cần tập trung đào tạo đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, tự động hóa và công nghệ xanh, không chỉ về số lượng mà cả chất lượng, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Thứ tư, hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt hệ sinh thái công nghiệp. Việt Nam cần có những doanh nghiệp đầu tàu đủ năng lực công nghệ và tài chính để dẫn dắt chuỗi cung ứng trong nước.

Thứ năm, tăng cường liên kết tri thức và đầu tư cho nghiên cứu, phát triển (R&D). Cần xây dựng cơ chế kết nối chặt chẽ giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Minh chứng cho việc hiện thực hóa ĐMST trong tư duy quản lý và phát triển công nghiệp, ngày 26/6, Hải Phòng đã khởi công dự án nhà ở lưu trú cho công nhân và chuyên gia tại KCN Đại An mở rộng với tổng mức đầu tư hơn 1.100 tỷ đồng. Dự án này không chỉ giải quyết bài toán an cư mà còn là một phần của hệ sinh thái công nghiệp hiện đại.

Việc tích hợp các tiện ích như dịch vụ chăm sóc trẻ, cửa hàng tiện ích ngay tại khu lưu trú giúp doanh nghiệp thu hút và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao – yếu tố cốt lõi của ĐMST. Đây được xem là bước đi mang tính bước ngoặt, chuyển đổi từ mô hình nhà trọ tự phát sang khu lưu trú chất lượng cao, đảm bảo an sinh xã hội bền vững.

Hiện nay, Bộ Công Thương đang xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm để tạo nền tảng chính sách mạnh mẽ hơn cho phát triển công nghiệp. Đồng thời, Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg đã xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược (AI, bán dẫn, robot...) cùng 30 sản phẩm ưu tiên nhằm tập trung nguồn lực quốc gia.

Đổi mới công nghệ được xác định là động lực nâng cao năng lực cạnh tranh. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần sự đồng hành từ cả phía Chính phủ trong việc khơi thông nguồn lực thể chế và sự chủ động của doanh nghiệp trong việc lấy công nghệ làm trọng tâm phát triển.

Minh Anh