Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cần chuyển mình toàn diện

“Nút thắt” trong chuỗi giá trị và khoảng cách với FDI

Tại tọa đàm “Kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu: Cơ hội và lộ trình hành động cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam” diễn ra trong khuôn khổ Vietnam Expo 2026, các chuyên gia đã phân tích thực trạng của ngành công nghiệp hỗ trợ.

Theo ông Phạm Hải Phong, Phó Chủ tịch kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện tập trung ở “phân đoạn giữa” của chuỗi giá trị, chủ yếu sản xuất linh kiện, phụ tùng. Đây là lĩnh vực đã có sự tích lũy năng lực đáng kể sau hơn hai thập kỷ phát triển, đặc biệt trong các ngành cơ khí, nhựa – cao su và một phần điện – điện tử.

Một số doanh nghiệp đã đáp ứng được tiêu chuẩn của các nhà lắp ráp lớn trong ngành ô tô, xe máy, điện tử, từng bước tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, sản phẩm chủ yếu vẫn là linh kiện đơn lẻ hoặc cụm chi tiết đơn giản, giá trị gia tăng chưa cao.

Đáng chú ý, khoảng cách giữa doanh nghiệp nội và khối FDI vẫn còn lớn. Việt Nam hiện có khoảng 6.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, nhưng chỉ khoảng 300 doanh nghiệp (tương đương 5%) tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI. Tỷ lệ đáp ứng nhu cầu linh kiện trong nước mới đạt khoảng 10%, trong khi tỷ lệ nội địa hóa khoảng 15,7%.

Theo ông Phạm Hải Phong, để tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị, doanh nghiệp không thể tiếp tục dừng ở sản xuất linh kiện đơn lẻ mà cần mở rộng sang cả thượng nguồn (nguyên vật liệu, thiết kế, R&D) và hạ nguồn (lắp ráp, logistics, marketing, phân phối), hướng tới các mô hình OEM, ODM, OBM.

Ở góc nhìn doanh nghiệp công nghệ, ông Kiều Công Thành - Công ty TNHH Giải pháp Nhà máy Thông minh Việt Nam (SFV)cho rằng cơ hội từ xu hướng “China Plus One” và dòng vốn FDI đang mở ra rõ nét, song rào cản lớn nhất vẫn là năng lực nội tại của doanh nghiệp.

Các tập đoàn FDI thường đánh giá nhà cung cấp dựa trên bốn trụ cột gồm: tuân thủ, năng lực thực thi (chất lượng – chi phí – giao hàng), công nghệ và phát triển bền vững. Trong đó, yếu tố chất lượng, tiến độ và chi phí (QCD) là điều kiện tiên quyết, còn khả năng số hóa và truy xuất dữ liệu ngày càng trở nên quan trọng.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn vận hành theo phương thức thủ công, dữ liệu phân tán, phụ thuộc vào kinh nghiệm. Điều này dẫn đến hàng loạt hạn chế như kiểm soát chất lượng chưa hiệu quả, khó truy xuất nguồn gốc, hiệu suất thiết bị thấp và kế hoạch sản xuất thiếu tối ưu.

“Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến cả dây chuyền sản xuất phải dừng lại, ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của nhà cung cấp”, ông Thành nhấn mạnh.

Doanh nghiệp phải chuyển mình toàn diện

Để khắc phục những điểm nghẽn trên, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp cần triển khai lộ trình chuyển đổi số bài bản, từ đánh giá hiện trạng, chuẩn hóa quy trình, số hóa dữ liệu đến tích hợp hệ thống và tối ưu hóa vận hành.

Việc ứng dụng các nền tảng như ERP, MES, APS giúp kết nối dữ liệu theo thời gian thực, qua đó nâng cao khả năng quản trị và ra quyết định. Xa hơn, mô hình “nhà máy thông minh”, thậm chí “nhà máy không ánh đèn” sẽ là xu hướng tất yếu của sản xuất hiện đại.

Tuy nhiên, quá trình này cần được thực hiện theo từng bước, với nguyên tắc “bắt đầu nhỏ nhưng tư duy lớn”, tập trung giải quyết các bài toán có giá trị cao trước khi mở rộng.

Từ cả hai góc nhìn – hiệp hội và doanh nghiệp – có thể thấy điểm chung là: muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam phải chuyển mình toàn diện, từ tư duy đến hành động.

Cơ hội đang mở ra nhờ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng và dòng vốn FDI, nhưng không kéo dài vô hạn. Những doanh nghiệp chủ động nâng cấp năng lực, đầu tư vào công nghệ và tăng cường liên kết sẽ là những “mắt xích” đầu tiên tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, từng bước nâng tầm vị thế của công nghiệp hỗ trợ Việt Nam trên bản đồ sản xuất thế giới.

Bích Diệp