Định vị văn hóa Việt trên không gian số: Nâng tầm "sức mạnh mềm" quốc gia

Góp ý vào dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam tại Quốc hội, đại biểu Trần Văn Khải - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình nhấn mạnh Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã chỉ rõ một yêu cầu hết sức căn bản: phát triển văn hóa Việt Nam phải được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số.

Theo ông Khải, để đạt được mục tiêu phát triển văn hóa đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 như nghị quyết của đại hội Đảng, cần nhìn thẳng vào 3 điểm nghẽn lớn đang cản trở sự phát triển của văn hóa Việt Nam.

Thứ nhất, tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ của ngành văn hóa vẫn còn đang rất khiêm tốn so với nhu cầu. Thực tiễn, ngành di sản, thư viện, bảo tàng, điện ảnh và ngay cả các địa phương cho thấy một bức tranh khá thống nhất, nơi nào đi đầu trong số hóa thì nơi đó đang đối mặt với một bài toán hạ tầng thiếu đồng bộ, cơ sở dữ liệu phân tán, phần mềm chưa tương thích, thiếu kinh phí duy trì và nâng cấp hệ thống.

Điều này cho thấy ở Điều 10 của dự thảo Nghị quyết chỉ dừng lại ở mức ưu tiên đầu tư mà không gắn chặt với cơ chế phân bổ nguồn lực tại Điều 3 thì rất khó tạo ra chuyển biến thực chất cho ngành văn hóa.

Thứ hai, thiếu hụt nhân lực số đang là điểm nghẽn chiến lược của ngành văn hóa, văn hóa số. "Chúng ta đều nói nhiều về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, an ninh mạng, sáng tạo nội dung số nhưng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng nhân lực đủ năng lực làm những công việc đó trong khu vực công, nhất là ngành văn hóa hiện nay còn đang rất mỏng, không chỉ thiếu về số lượng, chúng ta còn thiếu nhân lực chuyên sâu về AI, về dữ liệu, điện toán đám mây và an ninh mạng", ông Khải nêu.

Trong khi đó, theo ông Khải, cơ chế tiền lương, đãi ngộ, tuyển dụng khu vực công chưa đủ sức cạnh tranh với khu vực tư nhân. Vì vậy, theo đại biểu, nếu Điều 7 dự thảo Nghị quyết của Quốc hội không được sửa theo hướng xác định rõ nhóm nhân lực trọng điểm và cơ chế thu hút, đặt hàng đào tạo, tuyển dụng theo dự án, đồng thời hợp đồng chuyên gia thì điều khoản này chưa giải quyết đúng căn nguyên của bài toán nhân lực.

Thứ ba, nguồn nhân lực đầu tư từ ngân sách cho phát triển văn hóa nói chung vẫn còn rất hạn chế. Dự thảo nghị quyết xác định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước tại Điều 3 là rất đúng, tuy nhiên theo đại biểu vẫn chưa đủ.

"Vấn đề không chỉ là 2%, mà 2% đó được cơ cấu ra sao, bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bao nhiêu cho bảo tồn di sản, bao nhiêu cho chuyển đổi số, bao nhiêu cho an toàn, an ninh văn hóa số, bao nhiêu cho đào tạo nhân lực số của ngành văn hóa. Nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về tổng lượng chi nhưng không đạt được mục tiêu chiến lược về hiệu quả chi", đại biểu nêu vấn đề.

Từ 3 điểm nghẽn đó, đại biểu Trần Văn Khải đề nghị sửa nội dung dự thảo nghị quyết như sau:

Một là sửa Điều 3 theo hướng ngoài việc đảm bảo mức sàn 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu và văn hóa quốc gia. Số hóa di sản đã được xếp hạng bảo toàn lâu dài về an ninh văn hóa số.

Hai là, sửa Điều 7 theo hướng bổ sung nhóm nhân lực trọng điểm về AI, dữ liệu lớn, bảo tồn số, công nghệ 3D, quản trị bản quyền số, an ninh mạng, sáng tạo nội dung, đồng thời cho phép áp dụng cơ chế đặt hàng đào tạo, hợp đồng chuyên gia, tuyển dụng đặc cách theo dự án, chính sách học bổng tài trợ công - tư để hình thành một đội ngũ nhân lực cho văn hóa số.

Ba là, sửa Điều 10 theo hướng quy định rõ dữ liệu chuẩn, trách nhiệm liên thông cơ sở dữ liệu, cơ chế dùng chung nền tảng, yêu cầu an ninh, an toàn, chủ quyền văn hóa số và bộ chỉ số đánh giá thực hiện. Đại biểu đặc biệt đề nghị luật hóa ngay trong Nghị quyết mốc hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026 để bảo đảm đồng bộ với mục tiêu của Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị.

Bốn là, hoàn thiện Điều 8 và Điều 11. Điều 8 cần quy định cụ thể tiêu chí, định mức, phương thức nghiệm thu, cơ chế thanh toán phát sinh rủi ro do khách quan trong khoán chi.

"Nếu chỉ ban hành một nghị quyết khẳng định quyết tâm chính trị thì chúng ta mới đi được nửa chặng đường, nửa chặng đường còn lại là phải tạo ra những cơ chế đủ đột phá, đủ cụ thể, đủ khả thi để văn hóa bước ra khỏi tình trạng đúng nhưng khó làm, muốn nhưng thiếu nguồn lực, có mục tiêu nhưng thiếu công cụ. Dự thảo nghị quyết của Quốc hội phải chuyển từ khẳng định chính sách sang thiết kế cơ chế thực thi, trong đó 3 trọng tâm bắt buộc là nguồn nhân lực tài chính đủ mạnh, nhân lực số đủ sâu, hạ tầng dữ liệu, nền tảng an ninh số hóa đồng bộ. Tôi tin nếu dự thảo nghị quyết được chỉnh lý theo hướng như vậy chúng ta sẽ nuôi dưỡng được văn hóa, con người Việt Nam mà có thể kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa số hiện đại", đại biểu Trần Văn Khải bày tỏ.

Thanh Thảo