Di chuyển di tích phải giữ gìn tối đa các yếu tố gốc, tiếp tục phát huy giá trị di sản

Sáng ngày 23/8, tiếp tục chương trình kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách áp dụng cho việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng Hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn không quân Công an nhân dân.

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH thành phố Huế), bày tỏ tán thành sự cần thiết ban hành Nghị quyết của Quốc hội về việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng để quyết định này thực sự thuyết phục, cần nhìn nhận vấn đề từ hai phía. Một phía là những công trình hạ tầng chiến lược của tương lai; phía còn lại là những di tích mang theo ký ức lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc cộng đồng.

Đại biểu cho biết, Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn đều là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh của Bắc Ninh. Đình Đông Côi là không gian thờ phụng ba vị Thành hoàng, theo truyền thống địa phương là ba anh em họ Nguyễn có công giúp Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Di tích này gắn bó khăng khít với đời sống sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội và kết nối ký ức làng quê.

Đình Tam Sơn sở hữu lớp giá trị di sản dày dặn bao gồm kiến trúc vật thể, thần tích, sắc phong, đồ thờ, nghi lễ tâm linh cùng ký ức cộng đồng được truyền thừa liên tục qua nhiều thế hệ.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu bày tỏ quan điểm: "Nếu phải di chuyển, chúng ta không thể cho rằng đó chỉ là việc tháo dỡ một công trình rồi dựng lại ở nơi khác". Việc dịch chuyển di tích lịch sử cần một quyết định đặc cách có tầm vóc từ Quốc hội để tránh việc chọn lựa một chiều giữa phát triển tương lai và bảo tồn quá khứ.

Để phương án di dời được thực thi một cách minh bạch, an toàn và bảo vệ tối đa di sản, Đại biểu đề xuất Quốc hội áp đặt các điều kiện pháp lý chặt chẽ: Nghị quyết chỉ áp dụng giới hạn cho hai di tích là Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn thuộc phạm vi dự án hạ tầng kết nối cảng hàng không Gia Bình; tuyệt đối không dùng cơ chế hướng dẫn để tự ý mở rộng đối tượng di tích khác.

Quá trình thực hiện phải đặt trong cơ chế đặc thù được Quốc hội thông qua tại Điều 2 Nghị quyết 256 năm 2025. Đồng thời, phải có phương án kỹ thuật cụ thể do cơ quan thẩm quyền duyệt nhằm bảo tồn tối đa các yếu tố cấu thành di tích. Người dân địa phương - chủ thể của di sản phải được thông tin đầy đủ về nơi di tích chuyển đến và trực tiếp tham gia xây dựng phương án bảo tồn đời sống tín ngưỡng gắn liền với ngôi đình.

UBND tỉnh Bắc Ninh chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về tính chính xác của hồ sơ khoa học, ranh giới, phương án di chuyển và kết quả bảo tồn di tích sau di dời. Chính phủ chịu trách nhiệm chỉ đạo, hướng dẫn chuyên môn và kiểm tra, xử lý kịp thời các vấn đề vượt thẩm quyền địa phương.

Giải trình và làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ VHTTDL Lâm Thị Phương Thanh cho biết Chính phủ thống nhất tiếp thu đầy đủ ý kiến thẩm tra của Ủy ban Văn hóa - Xã hội và ý kiến kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Theo đó, Chính phủ đề xuất áp dụng cơ chế di chuyển đối với Đình Đông Côi và Đình Tam Sơn theo đúng Điều 2 Nghị quyết 256 của Quốc hội. Riêng đối với di tích Đền Tân Trăn, Chính phủ sẽ chỉ đạo rà soát kỹ lưỡng các khía cạnh liên quan đến Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo và quyết định chưa đưa di tích này vào Nghị quyết lần này.

Đồng tình sâu sắc với ý kiến của Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh khẳng định di chuyển di tích phải dựa trên các nguyên tắc khoa học và thực tiễn:

Bộ trưởng chỉ ra rằng các thiết chế đình, đền vốn là không gian truyền thống gắn bó chặt chẽ với làng, xã và cộng đồng dân cư. Do đó, khi cộng đồng dân cư buộc phải di dời để nhường đất cho hạ tầng, việc dịch chuyển các ngôi đình đi theo cộng đồng cư dân của chính ngôi đình, của làng đó sang nơi ở mới là hoàn toàn phù hợp với quy luật sinh hoạt văn hóa di sản.

Quy trình dịch chuyển đến địa điểm mới bắt buộc phải thực hiện đúng kỹ thuật tu bổ di tích. Các cơ quan chuyên môn có trách nhiệm bảo vệ tối đa các yếu tố gốc cấu thành nên di tích, tuân thủ đúng pháp luật và chỉ tiến hành di dời khi thực sự cần thiết, không còn bất kỳ giải pháp bảo tồn tại chỗ nào khác.

Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh: "Việc di chuyển không đơn thuần là thay đổi địa điểm mà quan trọng hơn là phải bảo tồn và phát huy tinh thần, hồn cốt cùng những giá trị của đình, đền gắn với làng, xã, qua đó giữ gìn và tiếp nối truyền thống văn hóa, lịch sử của cộng đồng và dân tộc tại nơi mới."

Một tuyến đường mới mở ra cơ hội giao thương, một sân bay hiện đại làm động lực phát triển cho cả vùng và một công trình quốc phòng - an ninh giúp bảo đảm an toàn chiến lược của đất nước. Nhưng một khi những giá trị cốt lõi của di tích lịch sử bị mất đi thì không thể nào tái tạo lại được.

Theo thẩm quyền pháp lý, UBND tỉnh Bắc Ninh sẽ chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện phương án di dời dưới sự hướng dẫn chuyên môn và theo sát chặt chẽ của Chính phủ để bảo đảm hoàn thành tốt các mục tiêu đề ra.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định yêu cầu Bộ VHTTDL phối hợp với Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội tiếp tục hoàn thiện dự thảo Nghị quyết để trình Quốc hội xem xét thông qua. Sự đồng hành từ Quốc hội, Chính phủ và chính quyền địa phương sẽ đảm bảo di chuyển di tích trở thành giải pháp tối ưu để di sản tiếp tục trường tồn, được cộng đồng nhận diện, thực hành và chuyển giao nguyên vẹn giá trị gốc cho thế hệ mai sau.

Minh Phương