Đề xuất cơ chế đặc thù xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế và đổi mới sáng tạo

Thừa ủy quyền Thủ tướng, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, trình bày Tờ trình dự án Nghị quyết, nhấn mạnh mục tiêu thể chế hóa các nghị quyết, kết luận của Trung ương và Bộ Chính trị về phòng chống tham nhũng, bảo vệ cán bộ năng động sáng tạo vì lợi ích chung, phát triển khoa học công nghệ, kinh tế tư nhân và kinh tế nhà nước. Việc ban hành Nghị quyết nhằm tạo cơ sở pháp lý bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, không tham nhũng, thể hiện chính sách nhân văn, khoan hồng, lấy hiệu quả chính trị - kinh tế - xã hội làm căn cứ xử lý phù hợp. Dự thảo đã qua các bước lấy ý kiến bộ, ngành, địa phương, thẩm định của Bộ Tư pháp và trình đúng quy trình.

Dự thảo gồm 3 chương, 13 điều. Chương I quy định phạm vi, đối tượng áp dụng, nguyên tắc và giải thích 9 khái niệm liên quan (như "không tham nhũng", "vì lợi ích chung", "khắc phục hậu quả thiệt hại"...), nhằm bảo đảm cách hiểu thống nhất. Các nguyên tắc cốt lõi gồm: khuyến khích, bảo vệ cán bộ sáng tạo vì lợi ích chung; khoan hồng với vi phạm vì lợi ích chung; ưu tiên biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, coi hình sự là biện pháp cuối; xử lý nghiêm hành vi lợi dụng nghị quyết để trục lợi.

Chương II (7 điều) quy định cụ thể các chính sách hình sự: không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự với người gặp rủi ro do ứng dụng khoa học công nghệ, tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự - kèm điều kiện áp dụng, trình tự tố tụng và thủ tục thi hành án đặc biệt, cũng như quy định xử lý kỷ luật tương ứng với cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang.

Chương III quy định hiệu lực thi hành trong 3 năm; sau khi hết hiệu lực, các trường hợp đang trong thời gian tạm hoãn truy cứu để khắc phục hậu quả vẫn được tiếp tục thực hiện, tối đa không quá 2 năm.

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết đa số ý kiến tán thành quy định không truy cứu trách nhiệm hình sự với trường hợp không tham nhũng, vì lợi ích chung, đã khắc phục hậu quả hoặc không gây thất thoát. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc thêm điều kiện về việc khai báo, hợp tác trong phát hiện, xử lý tội phạm để bảo đảm áp dụng thống nhất chính sách khoan hồng.

Với chính sách loại trừ trách nhiệm hình sự do rủi ro từ ứng dụng khoa học công nghệ, ủy ban đề nghị làm rõ đối tượng áp dụng và bảo đảm thống nhất với Bộ luật Hình sự, tránh bị lợi dụng. Về các quy định hoãn, miễn, giảm trách nhiệm hình sự và xử lý kỷ luật, đa số ý kiến cơ bản đồng tình nhưng đề nghị lượng hóa rõ tỉ lệ khắc phục hậu quả tối thiểu và rà soát thuật ngữ cho thống nhất với pháp luật hiện hành.

Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra lưu ý riêng quy định miễn trách nhiệm hình sự cần xem xét đồng thời cả tính chất, mức độ hành vi, động cơ, nhân thân và khả năng tái phạm - không chỉ dựa vào việc khắc phục hậu quả - để tránh tạo cảm giác người có tiềm lực tài chính có thể dùng tiền để được miễn trách nhiệm hình sự, ảnh hưởng nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật.

Về thời hạn thí điểm 3 năm, ủy ban cơ bản tán thành nhưng đề nghị làm rõ ngày hiệu lực, quy định chuyển tiếp, mối quan hệ với Bộ luật Hình sự sửa đổi, cũng như phạm vi áp dụng với vi phạm liên quan đất đai, để không tạo khoảng trống pháp lý với Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội.

Tiến Minh