Đánh thức tiềm năng công nghiệp văn hóa từ Nghị quyết 80-NQ/TW

Văn hóa - nguồn lực chiến lược của phát triển bền vững

Theo định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW, đến năm 2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo được kỳ vọng trở thành trụ cột quan trọng của nền kinh tế, phấn đấu đóng góp khoảng 9% GDP. Đây là bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy phát triển khi văn hóa không còn chỉ được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn hay phục vụ đời sống tinh thần, mà trở thành ngành kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng lớn.

Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã biến văn hóa thành “ngành công nghiệp mềm” mang lại nguồn thu hàng chục tỷ USD mỗi năm, đồng thời gia tăng sức ảnh hưởng quốc gia. Với Việt Nam - quốc gia có bề dày lịch sử, bản sắc văn hóa đa dạng của 54 dân tộc cùng kho tàng di sản phong phú – tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa là rất lớn.

Bên cạnh định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, Nghị quyết 80 cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng cơ chế đặc thù nhằm phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng tài năng trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật.

Theo PGS-TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đội ngũ nghệ nhân dân gian và văn nghệ sĩ tài năng không chỉ đơn thuần là những người tạo ra sản phẩm văn hóa. Họ chính là “chủ thể sống” của nền văn hóa, nơi kết tinh ký ức lịch sử, chiều sâu truyền thống và năng lực sáng tạo nghệ thuật gắn với thời đại. Các tác phẩm văn học, điện ảnh, sân khấu hay sinh hoạt văn hóa dân gian do họ tạo ra không chỉ mang giá trị nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ mà còn chứa đựng bản sắc văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, nghệ nhân dân gian được xem là những “báu vật sống” của di sản văn hóa phi vật thể. Chính họ là những người trực tiếp lưu giữ, thực hành và truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ. Những làn điệu quan họ cổ, trò diễn rối nước hay nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác sẽ khó có thể tồn tại nếu thiếu sự gìn giữ bền bỉ của các nghệ nhân.

Trong khi đó, đội ngũ văn nghệ sĩ tài năng lại đóng vai trò cầu nối đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới. Nhiều tác phẩm văn học, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn của Việt Nam khi được giới thiệu tại các sự kiện quốc tế đã tạo được tiếng vang, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy đời sống của nhiều nghệ nhân và văn nghệ sĩ vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt là những người gắn bó với các loại hình nghệ thuật truyền thống. Nhiều nghệ nhân không có thu nhập ổn định, môi trường biểu diễn và truyền dạy ngày càng thu hẹp trước sức ép của thị trường. Khi tuổi cao, sức yếu, họ gần như không còn nguồn thu nhập.

Chính sách đãi ngộ - điều kiện để bảo tồn và phát triển văn hóa

Theo các chuyên gia, nếu không có chính sách hỗ trợ kịp thời, lớp trẻ có thể e ngại theo đuổi con đường nghệ thuật truyền thống, dẫn tới nguy cơ đứt gãy các giá trị văn hóa lâu đời.

Ông Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và du lịch cho rằng nếu không có chính sách đặc thù mà áp dụng chung chung thì khó phát huy tài năng cá nhân nghệ sĩ.

Ông Biên dẫn ví dụ như việc giảng dạy trong nhà trường thì cần bằng cấp như thạc sĩ, tiến sĩ... nhưng trong nhiều lĩnh vực, trong đó có giáo dục nghệ thuật truyền thống, các nghệ nhân rất giỏi, tài năng lại không có học hàm học vị. Giáo viên đào tạo rối nước thì rất khó để có bằng thạc sĩ hay tiến sĩ, nhưng vẫn phải duy trì việc giảng dạy…

Vì vậy, các chuyên gia cho rằng chính sách đãi ngộ nghệ nhân và văn nghệ sĩ cần được thiết kế theo hướng thực chất và phù hợp với đặc thù của lĩnh vực văn hóa. Bên cạnh việc tôn vinh bằng danh hiệu, cần có các chính sách hỗ trợ về tài chính, không gian biểu diễn, điều kiện sáng tạo và cơ chế truyền dạy di sản.

Kinh nghiệm từ một số địa phương cho thấy, khi chính sách đãi ngộ được gắn với chương trình bảo tồn di sản, mở lớp truyền dạy, phát triển du lịch văn hóa và giáo dục cộng đồng thì hiệu quả lan tỏa sẽ rất rõ rệt. Đây cũng là hướng đi được nhiều chuyên gia khuyến nghị cần nhân rộng trong thời gian tới.

Nếu được triển khai đồng bộ và hiệu quả, các chủ trương trong Nghị quyết 80-NQ/TW sẽ tạo ra bước chuyển căn bản cho sự phát triển của văn hóa Việt Nam. Khi con người - chủ thể sáng tạo văn hóa - được đặt ở vị trí trung tâm và được đầu tư xứng đáng, công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ có đủ nội lực để phát triển bền vững, đóng góp tích cực cho kinh tế và nâng tầm vị thế quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập.

Bích Diệp