Đãi ngộ nghệ sĩ, nghệ nhân: Cần cơ chế thực chất, không thể chỉ dừng ở tôn vinh danh hiệu

Trong đời sống văn hóa, nghệ sĩ, nghệ nhân là những người trực tiếp tạo nên, gìn giữ và trao truyền những giá trị tinh thần của cộng đồng. Đằng sau một làn điệu dân ca, một tích chèo, một sản phẩm thủ công truyền thống, một kỹ thuật chế tác hay một nghi lễ văn hóa được bảo tồn là nhiều năm tháng lao động, học hỏi và cống hiến.

Không ít nghệ nhân đã dành phần lớn cuộc đời để theo đuổi nghề truyền thống. Họ không chỉ làm ra sản phẩm mà còn lưu giữ tri thức dân gian, kỹ thuật nghề và ký ức văn hóa của một vùng đất. Với nghệ sĩ, quá trình sáng tạo cũng đòi hỏi sự đầu tư bền bỉ về thời gian, trí tuệ, cảm xúc và đôi khi là cả sự hy sinh về đời sống vật chất.

Dù vậy, đời sống của nhiều nghệ nhân nhìn chung vẫn còn khó khăn. Có nghệ nhân được vinh danh nhưng vẫn phải tự xoay xở để duy trì không gian thực hành nghề. Có người muốn truyền nghề nhưng không tìm được lớp học, người học hoặc nguồn kinh phí. Có nghệ sĩ đã dành cả đời cho sân khấu nhưng khi tuổi cao, sức yếu lại đối diện với những khó khăn trong cuộc sống.

Do đó, theo các chuyên gia, cần có cơ chế để tri thức và kỹ năng nghề của nghệ nhân được coi là một loại “tài sản văn hóa” cần được đầu tư, thay vì mặc nhiên xem đó là công việc mang tính tự nguyện.

Trả lời báo chí về thực trạng này, NSƯT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng, cho biết ca trù vốn là loại hình nghệ thuật rất kén người học, đòi hỏi thời gian đào tạo dài và công phu. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân vẫn phải tự xoay sở kinh phí để duy trì hoạt động của câu lạc bộ, đồng thời truyền dạy miễn phí cho lớp trẻ với mong muốn giữ nghề không bị thất truyền. Bà nhấn mạnh rằng nếu chỉ trông chờ vào tình yêu nghề thuần túy, sẽ rất khó để giữ chân được lực lượng kế cận trong dài hạn.

Ở góc độ nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp, bà Nguyễn Thu Thủy, Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng, cho rằng các loại hình như chèo, tuồng, cải lương đang phải chịu áp lực cạnh tranh rất lớn từ thị trường giải trí hiện đại, khiến không ít diễn viên trẻ dù được đào tạo bài bản vẫn buộc phải chuyển nghề do thu nhập thấp và ít cơ hội được biểu diễn thường xuyên.

Theo bà Thủy, chính sách đãi ngộ cần được nhìn nhận rộng hơn khái niệm trợ cấp đơn thuần. Nó cần bao gồm cả cơ chế đặt hàng tác phẩm nghệ thuật, tạo dựng sân khấu biểu diễn thường xuyên, mở rộng không gian thực hành nghề nghiệp, cũng như đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với trường học, hoạt động du lịch và đời sống cộng đồng. Đây cũng chính là hướng đi mà nhiều địa phương khác trên cả nước đang từng bước triển khai, nhằm tạo thêm cơ hội để nghệ thuật truyền thống có thể tiếp cận và chinh phục công chúng trẻ – lực lượng khán giả then chốt cho tương lai của các loại hình nghệ thuật này.

Một số địa phương như Hà Nội, Bắc Ninh, Phú Thọ… đã có những bước đi đầu tiên trợ cấp sinh hoạt hằng tháng, hỗ trợ bảo hiểm y tế và tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia bảo tồn, truyền dạy di sản.

Đơn cử, tại Hà Nội, thành phố đã chú trọng công tác xét tặng danh hiệu, đồng thời đề xuất Nhà nước phong tặng các danh hiệu cao quý cho những cá nhân có đóng góp nổi bật. Song song với đó là các chương trình đào tạo nghề, truyền nghề, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và tổ chức hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước.

Đáng chú ý, tại Kỳ họp thứ 28 khóa XVI (nhiệm kỳ 2021–2026), HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết về chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề. Theo đó, hỗ trợ một lần với mức 40 triệu đồng đối với nghệ nhân nhân dân, 30 triệu đồng đối với nghệ nhân ưu tú và 20 triệu đồng đối với nghệ nhân Hà Nội. Ngoài ra, khi tham gia truyền dạy nghề, các nghệ nhân còn được hưởng mức bồi dưỡng theo buổi, lần lượt là 500.000 đồng và 300.000 đồng.

Mới đây, Quốc hội cũng ban hành Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó quy định chính sách đãi ngộ, phát triển tài năng, nhân lực đặc thù về nghề nghiệp trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao. Bên cạnh đó, Nhà nước hỗ trợ kinh phí đào tạo lại cho viên chức thuộc các lĩnh vực nghệ thuật truyền thống, xiếc, múa khi hết tuổi nghề được học tập để chuyển đổi vị trí việc làm.

Cùng với đó, chính quyền địa phương cấp tỉnh bố trí ngân sách, huy động nguồn lực xã hội để đãi ngộ, hỗ trợ nghệ nhân, nghệ sĩ sáng tạo, thực hành, truyền dạy văn hóa, nghệ thuật dân gian, nghệ thuật truyền thống tại địa phương, trong các trường phổ thông trên địa bàn hoặc tham gia quảng bá văn hóa Việt Nam ra nước ngoài.

Thực tế đã chứng minh rằng công cuộc bảo tồn văn hóa sẽ khó có thể bền vững nếu đội ngũ trực tiếp sáng tạo và truyền dạy không có được điều kiện ổn định để gắn bó lâu dài với nghề. Vì lẽ đó, song song với việc tôn vinh danh hiệu, nhiều ý kiến từ giới chuyên môn cho rằng cần sớm xây dựng những cơ chế hỗ trợ ổn định và cụ thể hơn – từ sinh hoạt hằng ngày, môi trường hoạt động nghề nghiệp, cho đến cơ hội biểu diễn và đặt hàng sáng tạo dành cho đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân.

Bởi suy cho cùng, để giữ gìn được di sản và duy trì sức sống của nghệ thuật truyền thống, trước hết cần phải giữ được chính những con người đang ngày ngày trực tiếp sáng tạo, biểu diễn và âm thầm truyền lại các giá trị văn hóa quý báu cho cộng đồng hôm nay và mai sau.

Tiến Minh