Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả: Hiệu quả PPP phải được nhìn trong cả vòng đời dự án

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, trong 5 năm tới, nhu cầu vốn đầu tư cao tốc khoảng 1,269 triệu tỷ đồng, trong đó ngân sách Nhà nước dự kiến cân đối 423 nghìn tỷ đồng, còn khoảng 846 nghìn tỷ đồng cần huy động từ các nguồn ngoài ngân sách. Bộ Xây dựng đồng thời công bố danh mục 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư PPP, tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 923 nghìn tỷ đồng.

Muốn hút vốn dài hạn, phải nhìn cả doanh thu và rủi ro

Từ góc nhìn của doanh nghiệp nhiều năm trực tiếp đầu tư, xây dựng và vận hành các dự án PPP, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng cho rằng chủ trương khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư kết cấu hạ tầng là đúng đắn. Tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW cũng mở ra cách nhìn mới đối với kinh tế tư nhân: không đơn thuần tham gia thị trường mà cần trở thành lực lượng cùng Nhà nước tổ chức và phát triển nền kinh tế.

Trong lĩnh vực giao thông, huy động tốt nguồn lực tư nhân sẽ giảm áp lực cho ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, theo ông Hồ Minh Hoàng, không nên hiểu huy động tư nhân đơn giản là có dự án rồi giao cho doanh nghiệp nghiên cứu và tự thu xếp vốn.

“Muốn PPP thành công, Nhà nước và doanh nghiệp phải cùng thiết kế được cấu trúc của dự án ngay từ đầu”, ông nói.

Tại hội nghị, khi Bộ trưởng Bộ Xây dựng trình bày biểu đồ tăng trưởng doanh thu của các dự án PPP hiện nay, ông Hồ Minh Hoàng đặt thêm vấn đề: bên cạnh “biểu đồ doanh thu”, cần có một “biểu đồ rủi ro” đi cùng trong suốt vòng đời dự án.

Nếu biểu đồ doanh thu phản ánh cơ hội và khả năng hoàn vốn thì “biểu đồ rủi ro” cần nhận diện những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả đầu tư, từ chậm giải phóng mặt bằng, biến động giá vật tư, nhiên liệu, thay đổi thể chế, chính sách đến khả năng lưu lượng và doanh thu thực tế thấp hơn phương án tài chính.

“Nhìn thấy cơ hội tăng trưởng là cần thiết, nhưng phải nhìn rõ những biến số có thể làm thay đổi hiệu quả dự án. Rủi ro nào kiểm soát được, ai có khả năng kiểm soát và cơ chế xử lý ra sao cần được xác định từ khi chuẩn bị đầu tư”, Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả nêu quan điểm.

Thực tiễn các dự án Đèo Cả triển khai cho thấy biến động giá vật liệu, nhiên liệu và các đầu vào khác có thể tác động lớn đến chi phí, tiến độ. Vì vậy, năng lực nhà đầu tư PPP không dừng ở huy động vốn, tổ chức xây dựng mà còn phải thể hiện ở khả năng nhận diện, lượng hóa và quản trị rủi ro trong suốt quá trình xây dựng, khai thác. Những rủi ro thuộc trách nhiệm của Nhà nước cũng cần được xác định cùng cơ chế xử lý ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Do đó, ông Hồ Minh Hoàng cho rằng việc nghiên cứu mở rộng các đoạn cao tốc Bắc - Nam phía Đông trong giai đoạn tới cần lưu ý ba vấn đề.

Thứ nhất, phải phân loại từng đoạn tuyến bằng dữ liệu thực tế. Đoạn có lưu lượng, doanh thu tốt, đủ khả năng hoàn vốn thì nên huy động tối đa nguồn lực tư nhân, thậm chí không cần Nhà nước tham gia vốn; đoạn khó cân đối cần xác định tỷ lệ vốn Nhà nước phù hợp. Với các đoạn liên quan đến dự án BOT, PPP hiện hữu, phải đánh giá kỹ tác động đến lưu lượng, doanh thu và phương án tài chính.

“Không thể giải quyết một dự án mới bằng cách tạo ra khó khăn cho một dự án PPP cũ. Đây là bài học rất thực tế mà chúng tôi đã trải qua”, ông Hoàng nhấn mạnh.

Thứ hai, không nên có một công thức tài chính chung cho tất cả dự án PPP. Có dự án Nhà nước không cần bỏ vốn; có dự án cần tham gia một tỷ lệ phù hợp, thực hiện giải phóng mặt bằng hoặc đầu tư một số hạng mục kết nối. Phương thức đầu tư cần được lựa chọn theo đặc điểm, khả năng hoàn vốn và cấu trúc rủi ro của từng dự án, kể cả khi phương thức phù hợp không phải PPP.

Từ yêu cầu ấy, Đèo Cả đề xuất cách tiếp cận PPP++, mở rộng hệ sinh thái nguồn lực tham gia đầu tư hạ tầng. Ngoài Nhà nước, nhà đầu tư và ngân hàng, các doanh nghiệp xây dựng, nhà đầu tư tài chính, đối tác cung cấp vật liệu, thiết bị, công nghệ có thể cùng tham gia chuỗi giá trị dự án. Trongđó, mỗi chủ thể cần tham gia bằng thế mạnh, nguồn lực của mình và đảm nhận phần việc, mức độ rủi ro phù hợp với khả năng quản lý. Nhiều doanh nghiệp xây dựng Việt Nam có năng lực kỹ thuật, thiết bị, nhân sự nhưng chưa đủ năng lực tài chính để độc lập thực hiện dự án PPP quy mô hàng chục nghìn tỷ đồng. Một hệ sinh thái với nhiều chủ thể tham gia sẽ mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội.

Thứ ba, đầu tư phải gắn với chất lượng và trách nhiệm lâu dài đối với công trình. Với việc mở rộng cao tốc Bắc - Nam, phần mở rộng kết nối trực tiếp với công trình đang khai thác, liên quan đến kết cấu, bảo hành, bảo trì, tổ chức giao thông và trách nhiệm chất lượng lâu dài, chứ không đơn thuần là một gói xây lắp mới.

Nghị định 349/2026/NĐ-CP vừa được ban hành có quy định cho phép chỉ định thầu đối với các gói cần thực hiện ngay để bảo đảm kết nối, đồng bộ giữa các công trình thuộc dự án, đáp ứng yêu cầu quản lý, khai thác và vận hành liên tục. Đèo Cả đề nghị nghiên cứu vận dụng cơ chế này đối với những đoạn, gói thực sự cần bảo đảm tính liên tục, đồng bộ, trên cơ sở lựa chọn nhà thầu đã chứng minh năng lực, kiểm soát chặt giá thành, chất lượng và trách nhiệm.

Theo ông Hồ Minh Hoàng, khi “biểu đồ doanh thu” được đặt cạnh “biểu đồ rủi ro”, cơ quan quản lý, nhà đầu tư và bên cho vay sẽ có cơ sở đầy đủ hơn để lựa chọn phương thức đầu tư, xác định nguồn vốn và trách nhiệm của từng bên.

Hiệu quả PPP phải được nhìn trong cả vòng đời dự án

Từ thực tiễn nhiều năm tham gia PPP, Đèo Cả cho rằng tư nhân hoàn toàn có thể tham gia những dự án hạ tầng quy mô lớn nếu dự án được cấu trúc đúng. Tuy nhiên, thành công của PPP không thể chỉ được đánh giá tại thời điểm công trình hoàn thành.

Cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn là một trường hợp điển hình. Đèo Cả đã tham gia tái cấu trúc, huy động nguồn lực để hoàn thành dự án từng gặp nhiều khó khăn.

“Xây xong công trình chưa có nghĩa là PPP đã thành công”, ông Hồ Minh Hoàng nói.

Nếu lưu lượng và doanh thu thực tế không đạt phương án ban đầu thì trong 20 - 30 năm tiếp theo, dự án vẫn có thể gặp khó khăn. Vì vậy, rủi ro cần được quản trị trong toàn bộ vòng đời dự án, thay vì chỉ tập trung thu xếp vốn và hoàn thành xây dựng.

Ở một mô hình khác, dự án mở rộng cao tốc TP. HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận có tổng mức đầu tư hơn 36.000 tỷ đồng, được triển khai bằng nguồn lực của nhà đầu tư, không sử dụng vốn ngân sách Nhà nước. Theo Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả, trường hợp này cho thấy không phải Nhà nước không có tiền thì mới làm PPP. Bản chất của PPP là Nhà nước sử dụng ít nguồn lực công hơn nhưng huy động được nhiều nguồn lực xã hội hơn, đồng thời chuyển một phần trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, quản trị và hiệu quả sang khu vực doanh nghiệp.

Hiệu quả của PPP vì vậy không chỉ đo bằng số vốn tư nhân huy động được, mà còn ở khả năng tổ chức nguồn lực, phân bổ trách nhiệm, kiểm soát rủi ro và duy trì hiệu quả công trình trong dài hạn.

PV